ମୁଁ ନିଜର ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟଥା ଭାବରେ ଆବୃତ ହୋଇଗଲି, ଏହି ‘ମୁଁ ଏହା’, ‘ଏହା ମୋର’ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି; ଏହା ମୋତେ ଅବୁଦ୍ଧ ମତିରେ ନାଶ କରିଦେଇଛି। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ କାଳର ରେଖା ଆବର୍ଜନାରେ ମୋର ଜୀବନ ବାରମ୍ବାର ଚୋରାଯାଉଛି, ମୁଁ ଦେଖି ବି ଦେଖିପାରୁନାହିଁ। କାଳ, ଯିଏ ସ୍କନ୍ଧ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ, ଏବଂ ଧନୁର୍ଧାରୀ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କ୍ରୀଡ଼ାନ୍ଦଳ ଭାବରେ ଥିବା ମହାପୁରୁଷମାନେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଗ୍ରସି ନେଇଛନ୍ତି; ତେବେ ଏହି ‘ମୁଁ’ ଭାବରେ ଏତେ ଗର୍ବ କାହିଁକି? ଦିନ ଚାଲିଯାଏ, ଆସେ, ଏହି ଚକ୍ର ବନ୍ଧୁ ହୋଇ ଚାଲିଅଛି; କିନ୍ତୁ ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ସେଉଁଠି ଅବିନାଶୀ, ସତ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧି ପାଇନାହିଁ। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ମନରେ ମାତ୍ର ଭୋଗର ଆନନ୍ଦ ଝଲକିଉଠେ, ଯେପରି ହ୍ରଦର ତଳସ୍ତରରେ ତତ୍ତ୍ୱ ରହିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଅସାର ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜିନିଷମାନେ ଅସ୍ଥିର। ମୁଁ ଏମିତି ଦୁଃଖରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି, ଏବଂ ଏପରି ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପଡିଛି, ତଥାପି ମୋର ମନ ଏବେଁ ବି ଅସଙ୍ଗ ହେବାକୁ ଚାହୁଁନାହିଁ—ହାଏ, ମୋ ନିମ୍ନ ମନକୁ ଲଜ୍ଜା। ଯାହାକୁ ମୁଁ ମନରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଧରିଥିଲି, ସେମାନେ ବି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି; ତେବେ ଏଠି କ’ଣ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ? ଯାହା ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ, କିମ୍ବା ଶେଷରେ ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଅଶୁଦ୍ଧ, ନଶ୍ୱରତାର ଦୁଷିତ। ଯେଉଁଠି ମନୁଷ୍ୟ ଅନୁରାଗ ବାନ୍ଧେ, ସେଉଁଠି ତିବ୍ର ଦୁଃଖ ଦ୍ରୁତ ଆସେ। ଦିନକୁ ଦିନ ଅବୁଦ୍ଧ ଲୋକ ଅଧିକ ପାପୀ, ଅଧିକ କଠୋର, ଏବଂ ଅଧିକ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପଡିଯାଉଛନ୍ତି। ଶିଶୁବେଳେ ଅଜ୍ଞାନର ଆଘାତ, ଯୁବାବସ୍ଥାରେ କାମନାର ଆଘାତ, ପରେ ଜୀବନସାଥୀ ନେଇ ଚିନ୍ତା—ଏ ଅବୁଦ୍ଧ ଲୋକ କ’ଣ କରିପାରିବେ? ମନ ମୋହରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ସଂସାର ହେଉଛି ରସହୀନ, ଅସ୍ଥିର ପରିସ୍ଥିତିରେ ଦୂଷିତ, ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱ ଶୂନ୍ୟ—ତଥାପି ଏହି ମନ କାହିଁକି ଏହାକୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ? ଶତଶଃ ରାଜସୂୟ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ ବି, କେବଳ ଅଲ୍ପ ସ୍ୱର୍ଗ ଦିର୍ଘ କାଳ ପାଇଁ ମିଳେ, ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ କିଛି ନୁହେଁ। ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ କିମ୍ବା ପାତାଳ—ଏମିତି କ’ଣ ସ୍ଥାନ ଅଛି ଯେଉଁଠି ଏହି ବିପଦମାନେ ନାହିଁ? ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗ, ମନର ଗୁହାରୁ ବିରୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଦେହରେ ଅଙ୍କୁରିତ ସର୍ପ, କେମିତି ରୋକିହେବେ? ଅସତ୍ୟ ଉପରେ ସତ୍ୟ, ଅସୁଖ ଉପରେ ସୁଖ, ଦୁଃଖ ଉପରେ ଆନନ୍ଦ—ତେବେ କ’ଣ ଏକ ଜିନିଷ ଅଛି ଯାହା ଉପରେ ଭରସା କରିପାରିବି? ସାଧାରଣ, ଅପ୍ରମୁଖ ଜୀବମାନେ ଜନ୍ମ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ପାଇଁ ପୃଥିବୀ ଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଉତ୍ତମ, ଧର୍ମିକ ଲୋକ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ। ନୀଳ କମଳ ନୟନ ଓ ପ୍ରେମର ଶୃଙ୍ଗାରରେ ଅଳଙ୍କୃତ ନାରୀମାନେ କେବଳ କ୍ଷଣିକ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଅଛନ୍ତି। ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିର ଏକ ଝପକା ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ଆଣେ, ସେମାନେ ଆସିଯାଇଛନ୍ତି, ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି; ତେବେ ମୋ ପରି ଲୋକଙ୍କ ଗଣନା କ’ଣ ଅର୍ଥ? ଆନନ୍ଦ ଠାରୁ ଅଧିକ ଆନନ୍ଦ, ଅସ୍ଥିର ଠାରୁ ଅଧିକ ସ୍ଥିର ଜିନିଷ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଏମିତି ସମୃଦ୍ଧି ର ମୂଲ୍ୟ କ’ଣ, ଯାହା ଶେଷରେ ଚିନ୍ତା ଆଣେ? ମନ ଯଦି ବିଭିନ୍ନ ଧନକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ତେବେ ସେମାନେ ମହା ବିପତ୍ତି ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ଯଦି ମନ ଦୁଃଖକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ବି ଏଠି ସମୃଦ୍ଧି ହେଉଛି। ଏହି ସଂସାର ମନର ରୂପାନ୍ତର ଓ ଜଳ ବିନ୍ଦୁ ପରି ଅସ୍ଥିର; ଏଠି ‘ଏହା ମୋର’ ଭାବନା କେଉଁଠୁ ଆସିଲା? ଏଠି କେଉଁଠୁ ଅବିନାଶୀ ଜିନିଷର ଶୃଙ୍ଖଳା ଅଛି? ଏହି ସଂସାର କେବଳ ଯୋଗଯୋଗର ଫଳ, ଚତୁର୍ ମନ ବ୍ୟର୍ଥ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ ଓ ପରିତ୍ୟାଗ ଭାବନା କରିଥାଏ। ଏହି ସୀମିତ ଏବଂ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ଭୋଗ ମଧ୍ୟରୁ କ’ଣ ଏମିତି କିଛି ଅଛି ଯାହାକୁ ମୁଁ ପ୍ରମାଦରେ ଆଶ୍ରୟ କରିଛି, ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନିରେ ପୋଡ଼ୁଥିବା ପତଙ୍ଗ ପରି? ନରକ ଅଗ୍ନିରେ ଶରୀର ଦଗ୍ଧ ହେବା ଭଲ, ତଥାପି ଏହି ଛିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ରହିବା ଅପେକ୍ଷା। ସଂସାର ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ସୀମା, ଯେଉଁଠି ପଡିଯିବା ଲୋକ କେମିତି ଖୁସି ଥାଇପାରିବେ? ଏଠିର ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ ମଧୁର ପରି ଲାଗେ। ମୁଁ ବି ଏହି ଦୁଃଖରେ ଅନୁଭୂତି ହୋଇ, ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ପରି ଅଚଳ, କାଷ୍ଠ କିମ୍ବା ମାଟି ପରି ଅସ୍ପନ୍ଦ, ସତ୍ତ୍ୱ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ଯାଇଛି। ଏହି ସଂସାର ରୂପୀ ବୃକ୍ଷର ଅଙ୍କୁର, ଯାହାର ଶଖା, ଫଳ, ପତ୍ର ହଜାର, ମନର ମୂଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ମୁଁ ଏହି ଅଙ୍କୁରକୁ ମାନସିକ ଭାବନା ବୋଲି ଭାବି, ଭାବନା ଶମ କରି ଏହି ବୃକ୍ଷକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦେବି। ଏବେ ମୁଁ ମନର ବାନର ଭଳି ଚଞ୍ଚଳତାକୁ ଚିହ୍ନିଛି; ଏହି ରସହୀନ ଜିନିଷରେ ମୋର ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ। ଅନେକ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା, ଅନେକ ଦୁଃଖ ଓ ପତନରେ ଭରିଥିବା ସଂସାର ଚକ୍ର ମୁଁ ଅନୁଭବ କରିଛି; ଏବେ ମୁଁ ଏହାରୁ ବିରତି ନେଉଛି। ପୁନଃ ପୁନଃ ମୁଁ ବିଳାପ କରିଛି—‘ହାଏ, ମୁଁ ନଷ୍ଟ, ମୁଁ ହରାଇଗଲି, ମୁଁ ମୃତ’—କିନ୍ତୁ ଏବେ ଦୁଃଖରେ ଅନୁଭୂତି ହେଇ, ମୁଁ ଶୋକ କରୁନାହିଁ। ମୁଁ ଜାଗୃତ, ଆନନ୍ଦିତ, ଏବଂ ଚୋରକୁ ଚିହ୍ନିଛି—ସେ ମୋ ନିଜ ମନ। ଏଉଁ ‘ମନ’ ନାମକ ଶତ୍ରୁକୁ ମୁଁ ବିନାଶ କରିବି, କାରଣ ଦୀର୍ଘ ଦିନ ମୋତେ ଏହି ମନ ହତ କରିଛି। ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ ନିର୍ମୁକ୍ତିର ଫଳ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ରହିଥିଲା; ଏବେ ଏହାକୁ ଉପଭୋଗ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ। ମୋର ମନ ହିମର ତୁଷାର ପରି, ବିବେକ ରୂପ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଶୀଘ୍ର ଗଳିଯିବ, ଏବଂ ଶାଶ୍ୱତ ଶାନ୍ତି ଆଣିବ। ମୁଁ ଜ୍ଞାନୀ, ଧର୍ମିକ ଓ ସିଦ୍ଧ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭଲ ଭାବରେ ଜାଗୃତ ହୋଇଛି; ଏବେ ମୁଁ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁସରଣ କରି, ପରମ ଆନନ୍ଦର ଉପାୟ ମାନିଛି। ଏକାକୀ ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ ନିଜ ଆତ୍ମାର ମଣିକୁ ଉପଲବ୍ଧି କରି, ଦେଖି, ନିର୍ମଳ ଶରତ ମେଘ ପରି ଆନନ୍ଦରେ ବସିଛି। ଏହି ‘ମୁଁ ଏହା’, ‘ଏହା ମୋର’ ଭାବନାକୁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶୁଦ୍ଧ ଶତ୍ରୁ ମନକୁ ବିନାଶ କରି, ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି। ବିବେକକୁ ନମସ୍କାର।