ମୁଁ ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ରସୀରେ ବନ୍ଧା, ଯାହା ମୂଳତଃ କୌଣସି ରସୀ ନୁହେଁ; ମୁଁ ଅଲିପ୍ତ ହେଉଛି, ତଥାପି ମେଳିଆ। ମୁଁ ଉପରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପଡ଼ିଯାଇଛି—ହାୟ, ମୋର ଏହି ଅବସ୍ଥା କିପରି ଦୁଃଖଦାୟକ। ମୁଁ ଜ୍ଞାନୀ ହେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଏହି ମୋହ କିପରି ହଠାତ୍ ଆସିଗଲା? ମୋର ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ଧକାର ହୋଇଯାଇଛି, ଯେମିତି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶିଖରକୁ କଳା ମେଘ ଢାକି ଦିଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଭୋଗବିଲାସ ମୋ ପାଇଁ କ’ଣ? ଏହି ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ବଜନମାନେ କିଏ? ଏକ ଶିଶୁ ଭଳି ଭୟଭୀତ ହେଉଛି କଳ୍ପିତ ଭୂତ-ପିଶାଚ ଦେଖି, ମୁଁ କ’ଣ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି? ମୁଁ ନିଜେ ନିଜକୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁ ସହିତ ବାନ୍ଧି ଦେଉଛି; ଏହି ସମ୍ପତ୍ତି ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି, ଯାହା ଚିନ୍ତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହି ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପକୁ କାହିଁକି ଧରି ରହିଛି? ଏହି ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ଆସୁ କି ରହୁ—ଏହାର ମୋପରେ କ’ଣ ଅଧିକାର ଅଛି? ଏହା ତ ଫେଣାର ରୂପ ଭଳି, ମିଥ୍ୟା ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛି। ସେଇ ବଡ଼ ବଡ଼ ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି, ଭୋଗବିଲାସ, ପ୍ରିୟ-ସ୍ନେହମୟ ଆତ୍ମୀୟମାନେ—ସମସ୍ତେ ଏବେ ସ୍ମୃତିର ଗଭୀରତାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି; ବର୍ତ୍ତମାନରେ କ’ଣ ଦୃଢ଼ତା ଅଛି? ରାଜାମାନଙ୍କ, ବ୍ରହ୍ମାମାନଙ୍କ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କର ଧନ-ଧାନ୍ୟ କେଉଁଠି? ଯାହା ଥିଲା, ସେ ସବୁ ଚାଲିଗଲା; ଏହି ଆଶା ମୋତେ କାହିଁକି? ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଶାସନ ଚିହ୍ନ ଜଳର ଫେଣା ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି; ଯେଉଁମାନେ ଜୀବନରେ ଆଶା ଧରି ରହିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋ ପ୍ରତି ହସିବେ। ଲକ୍ଷେ ଲକ୍ଷେ ବ୍ରହ୍ମା ଚାଲିଗଲେ, ସୃଷ୍ଟିର ଚକ୍ର ଶେଷ ହେଲା; ରାଜାମାନେ ଧୂଳି ପରି ହେଲେ—ଏହି ଜୀବନରେ ମୋର କ’ଣ ଦୃଢ଼ତା ଅଛି? ଏହି ଶୂନ୍ୟ ମୋହ, ଦେହ ଭ୍ରମ ଉପରେ ଯଦି ଆଶ୍ରୟ କରେ, ଯାହା ସଂସାର ରାତିରେ ଖରାପ ସ୍ଵପ୍ନ ପରି, ତେବେ ମୋ ପାଇଁ ଏହା ନିନ୍ଦାନୀୟ। ମୁଁ ଅବିବେକୀ ଭଳି, ମିଥ୍ୟା ଅହଂକାର ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ବିନଶ୍ଟ ହୋଇଛି, ଯାହା ଉପସ୍ଥିତି ନେଇ ମୁଁ ‘ଏହି ମୁଁ, ମୁଁ ଏହି’ ଭାବୁଛି। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ କାଳ ରେଖା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜୀବନ ପୁନଃପୁନଃ ଚୋରି ହୋଇଯାଉଛି—ମୁଁ ଦେଖୁଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଲୋକର ଶାସକ ଥିଲେ, ଏବଂ ଧନୁର୍ଧର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଖେଳନା ଭଳି ହେଲେ, ସେମାନେ କାଳରେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି; ତେବେ ମୁଁ କାହିଁକି ଗର୍ବ କରୁଛି? ଦିନ ଆସେ ଓ ଯାଏ, ଏଠିକି ଏହି ଅବିନାଶୀ, ସତ୍ୟ ଜିନିଷକୁ ମୁଁ ଦେଖିନଥିଲି। ଝିଲିକି ମାଟିରେ ଯେପରି ତତ୍ତ୍ୱ ଥାଏ, ଏମିତି ସମସ୍ତଙ୍କ ମନରେ ମାତ୍ର ଭୋଗର ଚିତ୍ତରେ ଦେଖାଯାଏ, ତଥାପି ସେସବୁ ଅସାର ଦୃଶ୍ୟ ଅଛି। ମୁଁ ଦୁଃଖରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖକୁ ଛୁଁଇଛି, ଦୁଃଖରୁ ଅଧିକ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପଡ଼ିଛି; ତଥାପି ଏଯାଁ ମୁଁ ବିରକ୍ତ ହୋଇପାରିନି—ହାୟ, ମୋ ନିମ୍ନ ମନ ପାଇଁ ଲଜ୍ଜା। ଯେଉଁସବୁ ଜିନିଷକୁ ମୁଁ ମନରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଧରିଥିଲି, ସେସବୁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାଇଛି; ଏଠି କ’ଣ ଉତ୍ତମ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିବ? ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ, ଶେଷ—ଯେଉଁଠାରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଖାଯାଏ, ସେସବୁ ଅଶୁଦ୍ଧ, ବିନାଶର ମଳ ଲାଗିଛି। ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଜଡ଼ି ରହେ, ସେଉଠି ସେ ଶୀଘ୍ର ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ। ପ୍ରତିଦିନ ଜଡ଼ ଲୋକ ଅଧିକ ପାପୀ, ଅଧିକ କ୍ରୂର, ଅଧିକ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ଶିଶୁବେଳେ ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଯୁବାବସ୍ଥାରେ କାମନାରେ ଆହତ, ପରେ ସ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରତି ଚିନ୍ତାରେ ଦୁଃଖିତ—ଏହି ଜଡ଼ ଲୋକ କ’ଣ କରିପାରିବେ, କେବେ? ମନ ମୋହରେ ଆବୃତ ହୋଇ, କାହିଁକି ଦେଖେନାହିଁ ଯେ ସଂସାର ଆଗମନ-ନିର୍ଗମନରେ ରସହୀନ, ଅସମ ସ୍ଥିତିରେ ଭଙ୍ଗୁର, ଏବଂ ଏହାର କୌଣସି ସାର ନାହିଁ? ଶତ ଶତ ରାଜସୂୟ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, କିଛିକାଳ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେ, ତା’ଠାରେ ଅଧିକ କିଛି ନୁହେଁ। ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ କିମ୍ବା ପାତାଳ—କେଉଁଠି ଏହି ବିପଦ ନାହିଁ, ଯେଉଁମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ନାରୀ ପରି ଉପଦ୍ରବ କରନ୍ତି? ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗ—ମନର ଗୁହାର ଅସ୍ତ୍ର ସର୍ପ, ଶରୀରରେ ଅଙ୍କୁର ହୋଇ ଉତ୍ପନ୍ନ—କିପରି ରୋକିବା ଯାଏ? ଅସତ୍ୟ ଉପରେ ସତ୍ୟ, ଅପ୍ରିୟ ଉପରେ ପ୍ରିୟ, ଦୁଃଖ ଉପରେ ସୁଖ—ତେବେ ମୁଁ କ’ଣ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରିବି? ସାଧାରଣ, ଅସାର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ଖାଲି ହୋଇନଥାଏ—ଏଠି ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମିକ ଲୋକ ଦୁର୍ଲଭ। ନୀଳ କମଳ ନୟନର ନାରୀମାନେ, ସ୍ନେହରେ ଅଳଙ୍କୃତ, କେବଳ ମନୋରଞ୍ଜନ ପାଇଁ ଅଛନ୍ତି—ଏହା ତ କ୍ଷଣିକ ମାତ୍ର। ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଚକ୍ଷୁର ମିଛି-ଖୋଲିବାରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ଘଟେ—ସେମାନେ ଆସି ଚାଲିଗଲେ; ମୋ ପରି ଲୋକଙ୍କୁ ଗଣନା କରିବାର କ’ଣ ଅର୍ଥ? ଆନନ୍ଦରୁ ଅଧିକ ଆନନ୍ଦ, ଦୃଢ଼ରୁ ଅଧିକ ଦୃଢ଼ତା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ସମୃଦ୍ଧିର କ’ଣ ମୂଲ୍ୟ, ଯଦି ଶେଷରେ ଚିନ୍ତା ଦେଖାଯାଏ? ବିଭିନ୍ନ ଧନସମ୍ପତ୍ତିକୁ ମନ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ସେସବୁ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଦୁଃଖର ମୂଳ ଲାଗେ। ବିଭିନ୍ନ ବିପଦକୁ ମନେ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧିର ରୂପ ମନେ ହୁଏ। ଏହି ଜଗତ ମନର ପରିଣାମ ଓ ଜଳବିନ୍ଦୁ ପରି ଭଙ୍ଗୁର—ଏଠି ‘ଏହା ମୋର’ ଭାବ କେଉଁଠୁ ଆସିଲା, କିମ୍ବା ଅବିନାଶୀ ଜିନିଷର ଶୃଙ୍ଖଳ କେଉଁଠୁ ମିଳିବ? ଏହି ବିଶ୍ୱର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କେବଳ ସଯୋଗରେ ଉପସ୍ଥିତ, ଚତୁର୍ ମନ ମିଥ୍ୟା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ ଓ ତ୍ୟାଗର କଳ୍ପନା କରିଛି। ଏହି ସୀମିତ ଓ ଖଣ୍ଡିତ ଭୋଗମାନେ, ଯାହାକୁ ମୁଁ ପ୍ରମାଦରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇଛି—ପ୍ରଭାଜନର ଶିଖାରେ ପତଙ୍ଗ ଭଳି। ନରକ ଅଗ୍ନିରେ ଦହିବା ଉତ୍ତମ, ତଥାପି ଏହି ଭଙ୍ଗୁର ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ରହିବା ତୁଳନାରେ। ଏହି ସଂସାର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ସୀମା; ଯିଏ ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼ିଥାଏ, ସେ କେମିତି ସୁଖ ଅନୁଭବ କରିପାରିବ? ଏହି ଅନାସ୍ତବ୍ୟ, ବଡ଼ ଦୁଃଖର ଜଗତରେ ଯେଉଁମାନେ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ମଧୁର ଭାବି ପାରିବେ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଭଳି ଅସ୍ପନ୍ଦିତ, କାଠ କିମ୍ବା ମାଟି ଭଳି ଅସାର ହୋଇଯାଇଛି।