ଏହି ସଂସାରର ସମସ୍ତ ସମୟ ଅପାର, କିନ୍ତୁ ତାହାର କେବଳ ଏକ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶକୁ ମୁଁ ବ୍ୟତୀତ କରିଛି; ଏହି କ୍ଷୁଦ୍ର ଅଂଶ ପାଇଁ ମୁଁ ମୋର ଚିନ୍ତାକୁ ଧାରଣ କରିଛି—ହେ ଦୁଃଖ, ଏତେ ନିମ୍ନ ମୋ ମନ! ଯେଉଁ ରାଜ୍ୟକୁ ମୁଁ ଜୀବନରେ ଉପଭୋଗ କରିଛି, ସେଠାରେ କେତେ କ୍ଷୁଦ୍ରତା ଅଛି! ଏହାର ମୂଲ୍ୟ କ’ଣ? ଏହା ବିନା ମୁଁ ପୁନଃ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ମୋର ମନ ଆଗରୁ ଭଳି ଅସ୍ଥିର ରହିଯାଏ। ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ମୁଁ ଅନନ୍ତ, କିନ୍ତୁ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଏହି ଜୀବନ କେତେ ଦୁର୍ବଳ; ଏକ ଶିଶୁ ଯେପରି ଚିତ୍ରିତ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ସେପରି ମୁଁ କାହିଁକି ଅନାବଶ୍ୟକ ଭାବେ ଏଠାରେ ଅଟୁଟ ରହିଛି? ଏହି ବିଶ୍ୱ ମାୟାବୀ ମାୟାରେ ତିଆରି ହୋଇଛି, ଏହା ଏକ ମାୟାଜାଲ; ହେ ଦୁଃଖ, କିଏ ମୋତେ ଏପରି ଭ୍ରମିତ କରିଦେଲା? ଯେଉଁ କିଛି ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ସତ୍ୟ, ଏଠାରେ କିଛି ମିଳେନି; ତେଣୁ କେଉଁଠି ମୁଁ ମୋର ନିଶ୍ଚୟକୁ ଧାରଣ କରିବି? ଦୂର ହେଉ କି ନିକଟ, ଯଦି ତାହା ମୋର ମନକୁ ବ୍ୟସ୍ତ କରେ, ମୁଁ ବୁଝି ନେଇ, ସମସ୍ତ ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁରେ ମନ ଲାଗିବାକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଉଛି। ଏହି ସଂସାରର ସ୍ୱଭାବ ଏତେ ବାଙ୍କା ଓ ଧୂର୍ତ୍ତ, ଏହା ପାଣିର ଚକ୍ରବାତ ପରି ଦୁର୍ବଳ; ଏଠାରେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଆସୁଛି—ଏହାରେ ସୁଖ ଆଶ୍ରୟ କ’ଣ? ବର୍ଷକୁ ବର୍ଷ, ମାସକୁ ମାସ, ଦିନକୁ ଦିନ, ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ସମସ୍ତ ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ଛିଦ୍ରିତ, ଦୁଃଖ ପୁନଃପୁନଃ ଫେରି ଆସେ। ପୁନିପୁନି ଯାଞ୍ଚିଲେ, ଦେଖିଲେ, ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଅନୁସନ୍ଧାନ କଲେ—ଏଠାରେ କିଛି ଅସାର ନାହିଁ, ଯାହାରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ନିବାସ କରିପାରିବେ। ଯେଉଁମାନେ ଆଜି ମହତ୍ତ୍ୱର ଶିଖରରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ କିଛି ଦିନ ପରେ ତଳକୁ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି; ମନର ମହତ୍ତ୍ୱ ଧ୍ୱଂସ ହେଲେ, ଏହି ଜଗତରେ କିପରି ଭରସା ରଖିପାରିବ? ମୁଁ ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ରଶିରେ ବନ୍ଧା, ଅପବିତ୍ର ନୁହେଁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୂଷିତ, ଉପରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତଳକୁ ପଡ଼ିଛି—ହେ ଦୁଃଖ, ମୋ ଅବସ୍ଥା କେତେ ଦୟନୀୟ! ମୁଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ମହାଭ୍ରମ କିପରି ମୋତେ ଆକ୍ରମଣ କଲା? ମୋର ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ଧକାରିତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ କଳା ମେଘ ପଡ଼ିଥିବା ପରି। ଏହି ସମସ୍ତ ଭୋଗ କ’ଣ ମୋ ପାଇଁ? ଏହି ଜନମଜନ୍ମାନ୍ତର ଆତ୍ମୀୟ କିଏ? ଶିଶୁ ଭୟଭୀତ ହୁଏ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭୂତରେ, ମୁଁ କିଏ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଦୋଳିତ? ମୁଁ ନିଜେ ନିଜକୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁରେ ବନ୍ଧିଦେଉଛି; କେଉଁଠି ଏହି ଧନ-ସମ୍ପତି ଉପରେ ମୋର ଆଶ୍ରୟ, ଯାହା କେବଳ ଚିନ୍ତାର ଭାର? ଏହି ଶ୍ରୀ ସମ୍ପଦ ଆସୁନ୍ତୁ କି ରୁହୁ, ମୋ ଉପରେ କେଉଁ ଅଧିକାର ଅଛି? କାରଣ, ଏହା ଫୁଲିଥିବା ବୁଡବୁଡିର ରୂପରେ ମିଥ୍ୟା ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ବିଶାଳ ଧନ-ସମ୍ପତି, ଏହି ପ୍ରିୟ ଓ ମଧୁର ଆତ୍ମୀୟ—ସମସ୍ତେ ସ୍ମୃତିର ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି; ଏଠାରେ ଏବେ କ’ଣ ନିଶ୍ଚଳତା ଅଛି? ରାଜାମାନଙ୍କର ଧନ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଧନ, କିମ୍ବା ସଂସାରଗୁଡ଼ିକ—ସମସ୍ତ କେଉଁଠି? ଯାହା ଆଗରୁ ଥିଲା ସେ ସବୁ ଚାଲିଗଲା; ଏହି ଭରସା କ’ଣ? ଇନ୍ଦ୍ରର ଶାସନ ଚିହ୍ନ ବୁଡବୁଡି ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ, ମୁଁ ଯେଉଁଜଣେ ଆଶାରେ ଜୀବନକୁ ଧରି ରହିଛି, ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମିକ ଲୋକ ହସିବେ। କୋଟି କୋଟି ବ୍ରହ୍ମା ଚାଲିଗଲେ, ସୃଷ୍ଟିର ଚକ୍ର ବିଲିନ, ରାଜାମାନେ ଧୂଳି ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ—ଏହି ଜୀବନରେ କ’ଣ ନିଶ୍ଚଳତା ରହିଛି? ଯଦି ମୁଁ ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଭ୍ରମରେ, ଦେହ ଭିତ୍ତିକ ମୂଢ଼ତାରେ ଆଶ୍ରୟ ଦେଉଛି, ଯାହା ସଂସାରର ରାତିରେ ଖରାପ ସ୍ୱପ୍ନ ପରି, ତେବେ ମୋ ଅବସ୍ଥା ନିନ୍ଦନୀୟ। ଅନବସରେ ମୁଁ ଅହଂକାର ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସ୍ତ, ଯାହା ମିଥ୍ୟା ଭାବ ‘ଏହି ମୁଁ, ମୁଁ ଏହି’ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ; ମୂଢ଼ ପରି ଏହା ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୱଂସ ହେଉଛି। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ କାଳ ରେଖା ମୋ ଜୀବନକୁ ପୁନିପୁନି କେଉଁପରି ଚୁରି କରି ନେଉଛି? ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ତଥାପି ଦେଖୁନାହିଁ। ଯେଉଁ ଭୂପତିମାନେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଚରଣ ତଳକୁ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଖେଳନା ଦଣ୍ଡ ପରି ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ମୁଣ୍ଡଧାରୀ କାଳ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସ୍ତ; ତେବେ ମୁଁ କାହିଁକି ଗର୍ବ କରିବି? ଦିନ ଆସେ ଓ ଯାଏ, ଅବିରତ; ଏବେଁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ସେଉଁ ଏକ ଅବିନାଶୀ, ସତ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ଦେଖିନାହିଁ। ଝିଅ ଝିଅ ମନରେ ମଧୁର ଭୋଗର ଅନୁଭୂତି ମାନବମାନସରେ ଚମକେ, ଛଣିକ ଅସାର ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ। ମୁଁ ଦୁଃଖଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖରେ ପହଞ୍ଚିଛି, ଦୁଃଖଠାରୁ ଅଧିକ ପୀଡ଼ାରେ ପଡ଼ିଛି; ତଥାପି ଏବେଁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ବିରକ୍ତ ହୋଇନାହିଁ—ହେ ଲଜ୍ଜା, ଏତେ ନିମ୍ନ ମୋ ମନ! ଯେଉଁ ଜିନିଷକୁ ମୁଁ ମନରେ ଗଢ଼ି ଧରିଥିଲି, ସେସବୁ ଦୃଢ଼ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ବିନାଶ ହୋଇଗଲା; ତେବେ ଏଠାରେ କ’ଣ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିବ? ଯେଉଁ କିଛି ଆନନ୍ଦଦାୟକ ମଧ୍ୟଭାଗରେ, ଆରମ୍ଭ କିମ୍ବା ଶେଷରେ, ସେସବୁ ଅପବିତ୍ର, ବିନାଶର ଅଳିନ୍ଦରେ ଦୂଷିତ। ଯେଉଁଠି ଲୋକ ରୂପାସକ୍ତି ରଖେ, ସେଠାରେ ସେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ। ପ୍ରତିଦିନ ଏକ ମୂଢ଼ ଲୋକ ଏହି ସଂସାରରେ ଅଧିକ ପାପ, ଅଧିକ କ୍ରୁର ଏବଂ ଅଧିକ କଷ୍ଟଦାୟକ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଶିଶୁବୟସରେ ଅଜ୍ଞାନର ଆଘାତ, ଯୁବାବୟସରେ କାମନାର ଘାଉ, ପରେ ଜୀବନ ସଂସାର ଚିନ୍ତାରେ ଦଗ୍ଧ—ଏହି ମୂଢ଼ ଲୋକ କ’ଣ କରିପାରିବେ, କେବେ? ମନ ଭ୍ରମରେ ଆବୃତ, ସଂସାର ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ରସହୀନ, ଅସମ ଘଟଣା ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ, ସତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଶୂନ୍ୟ—କିଏ ଦେଖିପାରିବେ? ଶତଶଃ ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ ମଧ୍ୟ, କେବଳ ଅଳ୍ପ ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ ହୁଏ, ଏହା ଛାଡ଼ି ଆଉ କିଛି ନୁହେଁ। ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ କିମ୍ବା ପାତାଳ—କେଉଁଠି ଏହି ବିପଦ ନାହିଁ, ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟା ନାରୀ ଭଳି ଆକ୍ରମଣ କରେ? ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗ, ଯାହା ନିଜ ମନର ଗୁହାରୁ ଉଦ୍ଭିଦ୍ଧ ଅଜଗର, ଦେହରେ କିଶଳୟ ପରି ଉପଜେ—ସେମାନେ କେଉଁପରି ରୋକାଯିବେ? ଅସତ୍ୟ ଉପରେ ସତ୍ୟ, ଅପ୍ରୀତିକର ଉପରେ ପ୍ରୀତିକର, ଦୁଃଖ ଉପରେ ସୁଖ—ତେବେ କେଉଁଟି ଜିନିଷ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରିବି?