ଏହି କଥାରେ କୁହାଯାଉଛି—ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ହୃଦୟ ଗୁହାରେ ବସିଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଶରଣାଗତ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ସେହି ଲୋକଙ୍କ ପରି, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ହାତରେ ରହିଥିବା କୌସ୍ତୁଭ ମଣିକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ଖୋଜନ୍ତି। ଯଦି ଆମେ ସମସ୍ତ ଆସାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଉ, ତେବେ ଏମିତି ଏକ ଫଳ ମିଳେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆମ ଚିତ୍ତରେ ଜଡିଥିବା ଆସାର ବିଷକ୍ଳିମ୍ବ ମୂଳକୁ ଉଖାଡ଼ିଦିଅଯାଏ। ଯଦିଓ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ବିରୋଧକୁ ଉପଲବ୍ଧି କରିଛି, ତଥାପି ଜେ ମୂଢ଼ ଲୋକ ପୁନି ତାଙ୍କର ମନକୁ ସେହି ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ବାନ୍ଧି ଦେଉଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସେ ଗଧା ନୁହେଁ। ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଉଦିତ ହେଉଛି କିମ୍ବା ଉଦିତ ହୋଇନାହିଁ, ବିବେକର ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୁନିପୁନି ନଶ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ହରି ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ପାହାଡ଼କୁ ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି। ଯିଏ ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ସେ ଶାନ୍ତିର ଶକ୍ତିରେ ନିଜକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ବସି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତମ ସୁଖ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହିପରି ବିଚାର ଶୁଣି, ସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷମାନେ ଯେଉଁ ଗୀତ ଗାଇଥିଲେ, ତାହା ଶୁଣି ରାଜା ଏକାଏକି ନିରାଶାରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ଭୟଭୀତ ଲୋକ ଯୁଦ୍ଧର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି ଭୟଭୀତ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପରିବାରକୁ ନେଇ ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ଯେପରି ବର୍ଷାକାଳୀନ ପ୍ରବାହ ନଦୀ ତଟର ଗଛକୁ ନେଇ ସାଗରକୁ ଯାଏ। ସେଠାରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ଏକାକି ଉଚ୍ଚ ଗୃହକୁ ଛଡ଼ିଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପାହାଡ଼ ଶିଖରକୁ ଚଢ଼େ। ଏବେ ତାଙ୍କର ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଚଢ଼ିଗଲା, ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ପକ୍ଷୀର ପଖ ପରି ଏପାଖି ଓ ସେପାଖି ହେଉଥିଲା। ସେ ବିଶ୍ୱର ଚଳାଚଳ ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ କ୍ଲାନ୍ତି ପ୍ରକାଶ କଲେ— "ହାଏ! ଏହି ବିଶ୍ୱର ଅବସ୍ଥା କେତେ ବିପରୀତ ଓ ଅନିତ୍ୟ! ମୁଁ ପଥର ମାନେ ପଥର ପରି ଏଠୁ ଉଠୁଛି, ପଡ଼ୁଛି, ନିରାଶ ଓ ଅସହାୟ। ଅନନ୍ତ କାଳରୁ ମୁଁ କେବଳ ଏକ ଅଂଶ ଜୀବନ କରିଛି, ତାହିଁ ଉପରେ ମୁଁ ମୋର ଚିନ୍ତା ଲଗାଇଛି—ମୋର ମନ କେତେ ନିମ୍ନ! ଏହି ରାଜ୍ୟ ମୁଁ ଉପଭୋଗ କଲି, ସେ କେତେ କ୍ଷୁଦ୍ର! ଏହା ଛାଡ଼ି ମୁଁ ପୁନି ଦୁଃଖୀ, ମୋର ମନ ପୁଣି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି। ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ମୁଁ ଅନନ୍ତ, ମଧ୍ୟରେ ମୋ ଜୀବନ କେତେ ଦୁର୍ବଳ! ଏକ ଶିଶୁ ଯେପରି ଚିତ୍ରିତ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖେ, ମୁଁ କାହିଁକି ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି? ଏହି ବିଶ୍ୱ ଏକ ମାୟାବୀ ମାୟା ଜାଳ, ମୁଁ ଭ୍ରମିତ—କିଏ ମୋତେ ଏପରି ଭାବେ ମୋହିତ କଲେ? ଯେଉଁଠାରେ ଆନନ୍ଦ, ଶ୍ରେଷ୍ଠତା, ସତ୍ୟତା ଅଛି, ଏଠି କିଛି ମିଳେନି; ତେଣୁ ମୋର ନିଶ୍ଚୟ କିଏଉଠି ରହିବ? ଦୂର କିମ୍ବା ନିକଟ ଯେଉଁ କିଛି ମୋ ମନକୁ ବ୍ୟସ୍ତ କରେ, ତାହା ଜାଣି ମୁଁ ସମସ୍ତ ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁରେ ମନ ଲଗାଇବାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଉଛି। ବିଶ୍ୱର ସ୍ୱଭାବ ଏକ ଚାଳାକ ଓ ଧୂର୍ତ୍ତ ଜଳର ବେଢ଼ାନ୍ତି ପରି ଅସ୍ଥିର, ଏଠି ଏବେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି—ତେଣୁ ଏଠାରେ ସୁଖ ପାଇଁ କଣ ଆଶ୍ରୟ ରହିଛି? ବର୍ଷ ପରେ ବର୍ଷ, ମାସ ପରେ ମାସ, ଦିନ ପରେ ଦିନ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ମୁହୂର୍ତ୍ତ—ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଦୁଃଖରେ ବିଦ୍ରୂତ, ଦୁଃଖ ପୁନିପୁନି ଫେରେ। ପୁନିପୁନି ତଦନ୍ତ, ଦେଖା, ପ୍ରଶ୍ନ, ନିରୀକ୍ଷଣ କଲେ—ଏଠି କିଛି ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ୍ ନୁହେଁ, ଯାହାରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଅନ୍ତିମ ନିବାସ ମିଳିପାରିବେ। ଏଠି ଏଉଁମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଆଜି ଶ୍ରେଷ୍ଠତାର ଶିଖରରେ ଅଛନ୍ତି, କିଛି ଦିନ ପରେ ତଳକୁ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି; ମନର ମହତ୍ତ୍ୱ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ଏହି ବିଶ୍ୱରେ କିପରି ଆଶ୍ରୟ ରଖିବେ? ମୁଁ ଏକ ଦୃଢ଼ ରସ୍ସିରେ ବନ୍ଧିଗଲି, ଯାହା ଅସଲେ ରସ୍ସି ନୁହେଁ; ମୁଁ ଅଲିପ୍ତ ହେଉଛି, ତଥାପି ଦୂଷିତ; ଉପରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତଳକୁ ପଡ଼ିଯାଇଛି—ହାଏ! ମୋର ଅବସ୍ଥା କେତେ ଦୟନୀୟ। ମୁଁ ଜ୍ଞାନୀ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ମୋହ କିପରି ଏପରି ହଟାତ୍ ଆସିଗଲା? ମୋର ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଇଛି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶିଖରକୁ କଳା ମେଘ ଢାକି ଦିଏ। ଏହି ମହା ଭୋଗମାନେ କଣ? ଏହି ନିଜାତିୟମାନେ କିଏ? ଏକ ଶିଶୁ ଭୂତକୁ ଭୟ କରିଥିବା ପରି, ମୁଁ କିଏଠାରୁ ଭୟଭୀତ? ମୁଁ ନିଜେ ନିଜକୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁ ସହ ବାନ୍ଧିଦେଉଛି; ଏହି ଦୁଃଖ ଭରା ଧନ ଉପରେ କାହିଁକି ମୋର ନିଶ୍ଚୟ ରହିଛି? ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ଆସୁକି କିମ୍ବା ରୁହୁକ—ଏହି ସମୃଦ୍ଧିର ମୋପରେ କଣ ଅଧିକାର? ଏହା ଝାଗର ରୂପରେ ଭୁଲ ଭାବରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇଛି। ସେଇ ଧନ, ଭୋଗ, ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ଏବଂ ସମ୍ପର୍କୀୟମାନେ—ସମସ୍ତେ ଏବେ ସ୍ମୃତିର ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି; ବର୍ତ୍ତମାନରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ୍ ନୁହେଁ। କୋଉ ରାଜାଙ୍କର ଧନ, କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର, କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଲୋକର? ସମସ୍ତ ଗତକାଳ ପରି ଚାଲିଗଲା; ଏହି ଆଶା ମୋର କଣ? ଇନ୍ଦ୍ରର ଶାସନ ଚିହ୍ନ ଜଳର ଝାଗ ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ; ଯେଉଁମାନେ ଜୀବନକୁ ଆଶାରେ ଧରି ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରହସନ୍ନ ହେବେ। କୋଟି କୋଟି ବ୍ରହ୍ମା ଚାଲିଗଲେ, ସୃଷ୍ଟିର ଚକ୍ର ବିଲୁପ୍ତ; ରାଜାମାନେ ଧୁଳି ପରି ଚାଲିଗଲେ—ଏହି ଜୀବନରେ କଣ ନିଶ୍ଚିତତା ରହିଛି? ଏହି ଶୂନ୍ୟ ମୃଗମାରୀଚିକା, ଦେହ ଭ୍ରମ ଉପରେ ଯଦି ମୁଁ ଆଶ୍ରୟ ନେଉଛି, ଯାହା ସଂସାରର ରାତିର ଖରାପ ସ୍ୱପ୍ନ ପରି, ତେବେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ପାଇଁ ମୋତେ ନିନ୍ଦା କରାଯାଉ। ଅବିଧା ଅହଂକାର ରୂପୀ ଦାନବ ମୋତେ ଅବସ୍ତବ୍ୟସ୍ଥ କରିଦେଲା, ଯାହା ମୁଁ ଏହି ମୂଢ଼ତାରେ ନିଜକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଉଛି। କେତେ ଥର ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ କାଳରେ ମୋର ଜୀବନ ଚୋରି ହୋଇଯାଏ! ଦେଖିଥିଲି, ତଥାପି ଦେଖୁନଥିଲି। ଯେଉଁ ରାଜାମାନେ ପୂର୍ବେ ଶିରୋପଦରେ ଥିଲେ, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଖେଳନା ହେଲେ, ସେମାନେ ସମୟର ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ଗିଲିଯାଇଛନ୍ତି; ତେବେ ମୋ ଉପରେ ଏହି ଗର୍ବ କାହିଁକି? ଦିନ ଆସେ ଓ ଯାଏ, ଏଠି ଏବେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ସେହି ଅବିନାଶୀ, ସତ୍ୟ ଜିନିଷକୁ ଦେଖିନଥିଲି। ହ୍ରଦର ରସ ପରି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମନରେ କେବଳ ସୁଖ ଚମକେ, କିନ୍ତୁ ସେ ସମସ୍ତ ଅନିର୍ଥକ ଦୃଶ୍ୟ ଗୁଡ଼ିକ ନୁହେଁ।