ବସନ୍ତ ଋତୁରେ, ଯେତେବେଳେ ତରୁଣ ଲତାମାଳା ଓ ମୁଞ୍ଚି ମୁଞ୍ଚି ଫୁଟୁଥିବା କୁସୁମମଞ୍ଜରୀ ରେ ମୁହିଁ ପକାଇଥିଲା, ସେ ଜଣେ ରାଜା ମଦମସ୍ତ କୋଇଲିଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଗୀତର ମଧୁର ଧ୍ୱନି ମଧ୍ୟରେ ଏକାକି ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ। ସେ ଏମିତି ଏକ ଉଦ୍ୟାନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଫୁଲେଇଥିବା ଲତାମାଳା ର ସଜାଣା ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା, ଏବଂ ଏହି ଉପବନ ଏତେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଥିଲା, ଯେପରି ମନେ ହୁଏ ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜେ ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନର ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି। ସେ ହସ୍ତୀ ଉପବନର ମଧ୍ୟରେ ବିହାର କରିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ କେସର ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧି ଭରା ବାତାସ ବହୁଥିଲା, ଏବଂ ସେ ସୁନ୍ଦର କୁଞ୍ଜ ମାନେ ମାଧ୍ୟମରେ ଏକାକି ଘୁରୁଥିଲେ, କାରଣ ତାଙ୍କର ସାଥୀମାନେ ଦୂରେ ରହିଥିଲେ। ଏହିଭଳି ଏକ ତାମାଳ ଜଙ୍ଗଳର ଭିତରେ, ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ ସିଦ୍ଧମାନେ ଆପସରେ କହୁଥିବା କଥା ଶୁଣିଲେ। "ହେ ପଦ୍ମନୟନ!" ତାଙ୍କର କଥା ଏହିପରି ଥିଲା — "ଏହେଁ ହେଉଛି ସେଇ ଗୀତ, ଯେଉଁଥିରେ ଅନୁଭୂତିର ସାର ରହିଛି, ଯାହା ପରିଗ୍ରହ ଛାଡ଼ି ଦୀର୍ଘଦିନ ଗୁହାବାସୀ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଗାଇଥାନ୍ତି। ଆମେ ସେଇ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପକୁ ପୂଜିଁ, ଯାହା ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟର ଏକତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଯାହା ଅନୁଭୂତି ଜନିତ ଆନନ୍ଦର ନିଶ୍ଚିତି।" "ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଦର୍ଶନ ଓ ଦୃଶ୍ୟ, ସହିତ ସମସ୍ତ ଭାସନାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ଆମେ ସେଇ ସ୍ୱରୂପକୁ ପୂଜିଁ, ଯାହା ଜ୍ଞାନର ପ୍ରଥମ ପ୍ରଭା। ଏହି ସ୍ୱରୂପ ନିରାକାର, ଅନିର୍ବିକଳ୍ପ, କୌଣସି ଦୃଶ୍ୟ ସହିତ ତୁଳନାହୀନ ଏବଂ ଅନୁଭୂତି ମାନେ ଅସତ୍ତା ଉପରେ ଚିନ୍ତନ।" "ଆମେ ସେଇ ସ୍ୱରୂପକୁ ପୂଜିଁ, ଯାହା ସଦା ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ବସିଥାଏ, ଦୀପମାଳିକା ମଧ୍ୟରେ ଦୀପ ପରି ଚିରନ୍ତନ ଆଲୋକ। ଆମେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ପୂଜିଁ, ଯାହା ମୁଣ୍ଡ ଓ ଆକାର ବିହୀନ, ସମସ୍ତ ଆକାରରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଏବଂ ଯାହାର ଧ୍ୱନି ଚିରନ୍ତନ।" "ଯେମାନେ ହୃଦୟ ଗୁହାରେ ବସୁଥିବା ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଦେବତାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ହାତରେ ରହିଥିବା କୌସ୍ତୁଭ ମଣିକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ରତ୍ନ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପରି।" "ସମସ୍ତ ଆଶାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଲେ, ଏହି ଫଳ ମିଳେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଚାହିଦା ର ବିଷ ଲତାର ମୂଳ ମାଳା ଉଖଣି ଦିଆଯାଏ।" "ବିଷୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶତ୍ରୁତା ଜାଣିବା ପରେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ମୂର୍ଖ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ବିଷୟ ଉପରେ ମନ ଆସକ୍ତ କରେ, ସେ ଗଧା ନୁହେଁ।" "ପୁନଃପୁନଃ, ଉଦିତ ହେଉ କି ଅନୁଦିତ, ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେକୁ ବିବେକ ର ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୱଂସ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ହରି ପାହାଡ଼କୁ ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗିଦିଅନ୍ତି।" "ଯିଏ ପବିତ୍ର ହୃଦୟ ଧାରଣ କରେ, ସେ ଶାନ୍ତି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତିର ଆନନ୍ଦ ଲାଭ କରେ; ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ବିହାର କରି, ପରମ ସୁଖ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଥାଏ।" ଏଭଳି, ସିଦ୍ଧମାନେ ଗାଇଥିବା ଗୀତ ଶୁଣି, ସେଇ ରାଜା ହଠାତ୍ ନିରାଶାରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ଯୁଦ୍ଧ ଧ୍ୱନି ଶୁଣି ଭୀତ ଲୋକ ଭୟଭୀତ ହୁଅନ୍ତି। ତାପରେ ସେ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେକୁ ନେଇ ଗୃହକୁ ଫେରିଲେ, ଏହା ସେଇ ବର୍ଷା ଋତୁର ଜଳପ୍ରବାହ ନଦୀ କୂଳ ଗଛମାନେକୁ ଏଣ୍ଠି ନେଇ ସାଗରକୁ ବହି ନେଉଥିବା ପରି। ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ସାଥୀମାନେକୁ ଦୂର କରି, ଏକାକି ଉଚ୍ଚ ଗୃହକୁ ଚଢ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ ଉଦୟ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ଅସ୍ଥିର ମନ ନେଇ, ଶୁଖିଲା ପକ୍ଷୀଙ୍କ ପରି ମନ ଫଡ଼ିଯାଉଥିବାବେଳେ, ସେ ଏହି ସଂସାରର ଚରିତ୍ର ଦେଖି ଦୁଃଖରେ ନିଜେ ଅନୁତାପ କଲେ—"ହାୟ! ଏହି ସଂସାରର ଅବସ୍ଥା କେତେ ଦୁଃଖଦାୟକ ଏବଂ ଚଞ୍ଚଳ! ମୁଁ ପଥର ମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପଥର ପରି ଅସହାୟ ଭାବେ ଦୌଡ଼ାଯାଉଛି।" "ଅନନ୍ତ କାଳର ଏକ ଅଂଶ ମାତ୍ର ମୁଁ ଜୀବନ୍ତ; ତାହିଁ ଉପରେ ମୁଁ ମୋର ଚିନ୍ତା ଧାରଣ କରିଛି—ହେ ଲଜ୍ଜା! ମୋର ମନ ଏତେ ନିମ୍ନ।" "ଏଇ ଜୀବନରେ ମୁଁ ଭୋଗିଥିବା ଏହି ରାଜ୍ୟ କେତେ ଛୋଟ! ଏହାର ମୂଲ୍ୟ କଣ? ଏହା ଛାଡ଼ିଲେ ମୁଁ ଆବାର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯାଉଛି, ମୋର ମନ ପୁନଃ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛି।" "ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ମୁଁ ଅନନ୍ତ, କିନ୍ତୁ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ମୋର ଜୀବନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବଳ; ଏହା ଦେଖି ମୁଁ ଅବାକ ହେଉଛି, ଏକ ଶିଶୁ ଚିତ୍ରିତ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଦେଖି ଯେପରି ଅବାକ ହୁଏ, ଏମିତି ମୁଁ ଅକାରଣ ଦୃଢ଼ ରହିଛି।" "ଏହି ସଂସାର ମାୟା ଜାଲରେ ତିଆରି; ମୁଁ ଭ୍ରମିତ, କିଏ ଏମିତି ଭାବେ ମୋତେ ଭ୍ରମିତ କଲେ?" "ଯେଉଁଠାରେ ଆନନ୍ଦ, ଉତ୍ତମ ଓ ସତ୍ୟ ଥିବା ଉପାଦାନ ମନେ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଏହା ମିଳୁନାହିଁ; ତେବେ ମୋର ନିଶ୍ଚୟ କଣ ଉପରେ ରହିବ?" "ଯେଉଁଠାରେ ଦୂର କି ନିକଟ, ଯଦି ମୋର ମନ ତାହାରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ, ଏହା ବୁଝି, ମୁଁ ସମସ୍ତ ବାହ୍ୟ ଉପାଦାନରେ ମନ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରିଛି।" "ସଂସାରର ସ୍ୱଭାବ ଟେଡ଼ା ଓ ଧୂର୍ତ୍ତ, ଜଳ ଘୂର୍ଣ୍ଣିକ ଭଳି ଭଙ୍ଗୁର; ଏହା ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି—ତେବେ ଏଠାରେ ସୁଖର ଆଶା କେଉଁଠୁ?" "ବର୍ଷେ ବର୍ଷେ, ମାସେ ମାସେ, ଦିନେ ଦିନେ, ମୁହୂର୍ତ୍ତେ ମୁହୂର୍ତ୍ତେ, ସୁଖକୁ ଦୁଃଖ ବେଧିଯାଏ, ଏବଂ ଦୁଃଖ ପୁନଃପୁନଃ ଆସିଥାଏ।" "ପୁନଃପୁନଃ ଯାଞ୍ଚିଲେ, ଦେଖିଲେ, ପଚାରିଲେ, ଅନୁସନ୍ଧାନ କଲେ—ଏଠାରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ଏମିତି ନାହିଁ, ଯାହାରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ରହିପାରିବେ।" "ଏଠାରେ ଆଜି ଶିଖରରେ ଥିବା ଲୋକ କିଛି ଦିନ ପରେ ତଳକୁ ଝରିଯାଆନ୍ତି; ମନର ମହତ୍ତ୍ୱ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ଏଠାରେ କିପରି ଆଶ୍ରୟ ରହିପାରିବ?" "ମୁଁ ଏକ ଦୌର୍ବଳ୍ୟର ଦୋରିରେ ବନ୍ଧା, ତଥାପି ନିର୍ମଳ; ଉପରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତଳକୁ ପଡ଼ିଛି—ହାୟ! ମୋର ଅବସ୍ଥା ନଷ୍ଟ।" "ମୁଁ ଜ୍ଞାନୀ ହେବା ସତ୍ୱେ ଏହି ମୋହ କିପରି ହଠାତ୍ ଆସିଗଲା? ମୋର ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ଧାରିତ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଶିଖର କଳା ମେଘରେ ଢାକିଯାଏ।" "ଏହି ସମସ୍ତ ଉପଭୋଗମାନେ କ’ଣ? ଏହି ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟ କିଏ? ଏକ ଶିଶୁ ଭୂତ ଭୟରେ ଭୀତ ହେଉଥିବା ପରି, କଣ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଉଛି?" "ମୁଁ ନିଜେ ନିଜକୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ବନ୍ଧିଛି; ଏହି ଦୁଃଖ ଭରା ଧନ ଉପରେ ମୋର ଚିନ୍ତା କାହିଁକି?