ଏଠି ଏକ ଗଭୀର ଦୃଶ୍ୟ ଖୋଲିଯାଏ—ଯେଉଁଠାରେ ମହାତ୍ମାମାନେ ତାଙ୍କର ଚିତ୍ତକୁ ଶାନ୍ତିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥା ଓ ତାହାର ବିଶ୍ରାମ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛିରେ ନିବାସ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ଏଠି ସେମାନଙ୍କର ମନ ସଂଶୟ ଓ ଚିଂତାରେ ବିକଳ ହୁଏ, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ କୁକୁରମାନେ ଏକ ଦୁର୍ବଳ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଛନ୍ତି । ଏହି ଦେହ ଏତେ ନାଜୁକ, ଯେପରି ଏକ ଉଚ୍ଚ ଗଛର ଗୋଟିଏ ଚଳିତ ପତ୍ରରେ ଲଟକୁଥିବା ତରଳ ବିନ୍ଦୁ, ଯାହା ଜୀବନ ନାଥଙ୍କର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଶିତଳ ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଏ । ସ୍ନେହିତ ବନ୍ଧୁ-ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରାଣୀଟି ଏପରି ନାଜୁକ ଯେପରି ଶୁଖିଲା ମଠରେ ବେଙ୍ଗର ଗଳାଚାମ୍ର ଧାର, ଯାହା ଜାଲର ଚକ୍ରରେ ଆଟକିଯାଏ । ସଂସ୍କାରର ପବନ ଚାଲିଲେ, ଅପରିହାର୍ୟ ବିପଦର ବିଜୁଳି ବିଦ୍ୟୁତ ଚମକେ, ମୁହଁରେ ମୋହର ଘନ ମେଘରେ ଅନ୍ଧକାର ଘୋର ଗର୍ଜନ କରେ । ଏଠି ଲୋଭ ଓ ଅଶାନ୍ତିର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅବିରତ ନୃତ୍ୟ ଚାଲିଥାଏ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟର ବିଷ ଜଙ୍ଗଲରେ ଏହା ପୁରା ଫୁଲିଯାଏ । ମୃତ୍ୟୁ ନାମକ ନିଷ୍ଠୁର ବିଲାଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ପଦକ୍ଷେପରେ ଉପରୁ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଆସି, ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଉନ୍ମୂଳିତ କରେ, ଯେପରି ମେଉଁ ମୂଷକକୁ ଧରେ । ଏହି ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲକୁ ଅନୁପ୍ରବେଶ କରି ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ କେଉଁ ଉପାୟ, କେଉଁ ପଥ, କିମ୍ବା କେଉଁ ଚିନ୍ତା ରହିଛି? କେଉଁ ଶରଣ ରହିଛି? କେଉଁ ଉପାୟରେ ଏହି ଦୁଃଖ ନ ଆସିବ? ଭୂମିରେ କିମ୍ବା ସ୍ବର୍ଗରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏମିତି କିଛି ନାହିଁ, ଯାହା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନଥାଏ । କିନ୍ତୁ ଏହି ସଂସାର, ଯାହା ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ଓ ଛିଦ୍ରିତ, ସେଉଁଠି ମୂର୍ଖତା ବିନା କେମିତି ନିଜର ସ୍ୱାଦ ମିଳିପାରିବ? ଆଶାର ଲତା ଯାହା ମୂଳରେ ବିଷାକ୍ତ, କେଉଁ ଅମୃତସ୍ନାନରେ ନୂତନ ମଧୁ ଓ ଶୁଭ୍ର ପୁଷ୍ପରେ ପରିଣତ ହେବ? ଆମ ମନର ଚନ୍ଦ୍ର, ଯାହା କାମନାର ଦୌଷ୍ୟରେ ଦୌଷ୍ୟିତ, କେଉଁ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଅମୃତ ଆଲୋକ ଚମକେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିପାରିବ? ଜଗତର ଚର୍ଯ୍ୟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ-ଅଦୃଶ୍ୟ ନାଶ ଦେଖି, ଏହି ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲରେ କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ? ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷର ମହା ରୋଗ କିପରି ଏହି ଚରାଚର ପ୍ରାଣୀକୁ ଦୁଃଖିତ କରେନାହିଁ? ଶତ୍ରୁତାର ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିରେ ପଡିଲେ ମଧ୍ୟ କିପରି ସେ ଦଗ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ, ସୁନା ଯେପରି ତାହାର ଗୁଣରେ ରକ୍ଷିତ ରହେ? ଏହି ସଂସାରରେ ଲୋକ କାର୍ଯ୍ୟ ନ କଲେ ନିର୍ବିକାର ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଯେପରି ପାଣି ସାଗରକୁ ପଡିଲେ ରହିପାରେନାହିଁ । ଯେଉଁମାନେ ରାଗ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ, ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ସେମାନେ ତେଲ ନଥିବା ଦୀପର ପରି ଶାନ୍ତ ଅଟୁଟ; ସେଠି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିନଥାଏ । ଏହି ଅହଂକାରୀ ଚିତ୍ତ ଯେଉଁଠି ସବୁବେଳେ ଚିନ୍ତା କରେ, ତିନି ଲୋକର ଦୁଃଖ ତାହାକୁ ଉପାୟ ବିନା ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ; ଓ ମହାନୁଭାବମାନେ, ଏହି ଉପାୟ କ'ଣ ଆପଣମାନେ କୁହନ୍ତୁ । ସଂସାର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଲୋକ ଦୁଃଖରୁ କିପରି ରକ୍ଷା ପାଏ? କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଥ କ'ଣ? ପୂର୍ବରୁ କିଏ, କେଉଁପରି, କିମ୍ବା କେଉଁ ଉପାୟରେ ମହାନ୍ ମନ ତାହାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୁଭ୍ର ବିଶ୍ରାମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ? ହେ ପୂଜ୍ୟ, ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି, ମୋର ମୋହ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ କୁହନ୍ତୁ—କେଉଁ ଉପାୟରେ ଆପଣମାନେ ମୁନିମାନେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି? ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯଦି ଏପରି କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ, କିମ୍ବା କେହି ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି କୁହନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ମୁଁ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ତାହା ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବି ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଆଶା ତ୍ୟାଗ କରି, ଅହଂକାରରୁ ମୁକ୍ତ ହେବି । ମୁଁ ଖାଇବି ନାହିଁ, ପାଣିଁ ପିଇବି ନାହିଁ, କପଡ଼ା ପିନ୍ଧିବି ନାହିଁ; ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଭୋଜନ ଭଳି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି ନାହିଁ । ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ରହିବି ନାହିଁ; ମୋତେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ ବ୍ୟତୀତ କିଛି ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ, ହେ ମୁନି । ସହଜ ଭାବେ, ଭୟ ଓ ମମତା ବିନା, ଦ୍ୱେଷ ନ ରଖି, ମୁଁ ଏଠି ନିର୍ବାକ ରହିଯିବି, ଯେପରି ଲେଖା କାମରେ ନିଯୁକ୍ତ । ତାପରେ, ଶ୍ୱାସ-ନିଶ୍ୱାସର ଜ୍ଞାନ ଦେଖିବାକୁ ଛାଡ଼ି, ଏହି ଅପରିଗ୍ରହ ଶରୀରକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି, ଯାହା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ । ମୁଁ ଏହି ଦେହ ନୁହେଁ, ଏହି ମୋର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ମୁଁ ତେଲ ନଥିବା ଦୀପ ଭଳି ଶାନ୍ତ ହେଉଛି । ସମସ୍ତ କିଛି ତ୍ୟାଗ କରି, ଏହି ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି । ଏପରି ଭାବେ ଶୁଭ୍ର ଓ ଶିତଳ ହସ୍ତ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ବିଶାଳ ବିବେକରେ ମନ ଅନୁଭୂତ କରୁଥିବା ରାମ ଏପରି କହିଲେ ଏବଂ ମହାନ୍ ଲୋକମାନେ ସାମ୍ନାରେ ନିର୍ବାକ ହେଇ ରହିଲେ, ଯେପରି ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ଗାନ ଶେଷ କରି ନୀଳକଣ୍ଠ ପକ୍ଷୀ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ବସିଥାଏ । ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ରାମଙ୍କୁ କହିବା ସମୟରେ, ଯେଉଁଥିରେ ମନର ମୋହ ଦୂର ହୁଏ, ରାମଙ୍କ ମନୋହର ପଦ୍ମନୟନ ରୂପରେ ଏହି ରାଜପୁତ୍ର ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ— ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଚମତ୍କୃତ ହୋଇ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ପୋଷାକ ଏଠାଏ ଧରିଥିଲେ, ଦେହ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ଉପରକୁ ଉଠିଯାଏ । ସେମାନେ ସମସ୍ତ ସଂସାରିକ ସଂସ୍କାରରୁ ମୁକ୍ତ, ଇଚ୍ଛାର ଅବଶେଷ ଶାନ୍ତ, ଏକ କ୍ଷଣ ପାଇଁ ଅମୃତ ସାଗରର ତରଙ୍ଗରେ ଭାସିଯିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ । ରାମଭଦ୍ରଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଅଦ୍ଭୁତ ରଙ୍ଗରେ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଥିବା ପରି ଶ୍ରୋତାମାନଙ୍କ କାନକୁ ପହଞ୍ଚି, ମନ ଭିତରେ ବିଶାଳ ଆନନ୍ଦ ଭରିଦେଇଥିଲା । ବସିଷ୍ଠ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଭଳି ମୁନିମାନେ, ଏବଂ ଜୟନ୍ତ, ଘୃଷ୍ଟି ଆଦି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଥିଲେ । ଦଶରଥ ଭଳି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜାମାନେ, ପୌରଜନ, ଗାୟକ, ଚରଣ, କୁଳୀନ, ରାଜପୁତ୍ର, ବେଦପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଥିଲେ । ସେପରି ଦାସ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ଖଞ୍ଜରି ଅନ୍ତର୍ଭୂକ୍ତ ପକ୍ଷୀ, ଚଞ୍ଚଳ ହରିଣ, ଚରାଇ, ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ମନୋରମ ଉଦ୍ୟାନର ଲତା ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଥିଲେ ।