ଏହି ସଂସାରରେ ଏକ ଜଣ ବ୍ୟକ୍ତି ଯେତେବେଳେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଉତ୍ତମ ଗୁରୁମାନେଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ସେବା କରିଥାଏ, ଏବଂ ନିର୍ମଳ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ମନର ରତ୍ନକୁ ତଲାସ କରେ, ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆଲୋକକୁ ଅନୁଭବ କରି, ଏହି ଜନ୍ମରେ ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏପରି ଭାବେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଏବେ, କମଳନୟନ ରାମ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଉ ଏକ ବିଶେଷ ଅନୁଭୂତି ସମ୍ବନ୍ଧରେ କହିବି, ଶୁଣ। ଏହି ଭୌତିକ ଜଗତର ଅସନ୍ତୋଷ ଭିତରେ ଯେଉଁମାନେ ଦେହ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ଲାଗି ଦୁଇଟି ଉତ୍ତମ ପଥ ଅଛି। ଏହି ଦୁଇ ପଥର ମଧ୍ୟରେ ଗୋଟିଏ ହେଉଛି ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷିତ ସାଧନା ମାଧ୍ୟମରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଏକା ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ଅନେକ ଜନ୍ମ ଧରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ପ୍ରାପ୍ତି କରାଯାଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ ପଥ ହେଉଛି ଅତି ଶୀଘ୍ର, ଯେଉଁଥିରେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ମନ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ, ଏହା ଏଭଳି ହେଉଛି ଯେପରି ଆକାଶରୁ ଫଳ ହଠାତ୍ ଖସିପଡ଼େ। ଏହି ଅଚାନକ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତି କିପରି ଘଟିଥାଏ, ତାହା ତୁମେ ଭଲଭାବରେ ବୁଝିପାରିବା ପାଇଁ ଏକ ପୁରାତନ କଥା ଶୁଣ। ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରାମ, ଯେଉଁମାନେ ଚିରକାଳ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ କର୍ମ ଓ ଅକର୍ମ ଶୁଧ୍ଧ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ କିପରି ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଚିରନ୍ତନ ବିବେକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଏହା ମଧ୍ୟ ଆକାଶରୁ ଖସିପଡ଼ିଥିବା ଫଳ ପରି ଅଚାନକ ଘଟିଥାଏ। ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ, ଭିଦେହମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନକ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ। ସେ ବିଶିଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସମସ୍ତ ବିପଦ ଦୂର ହୋଇଥିଲା, ସମୃଦ୍ଧି ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ୁଥିଲା, ଓ ବିରାଟ ଶକ୍ତିସାମର୍ଥ୍ୟ ଥିଲା। ସେ ଅନୁଗ୍ରହ ପ୍ରାର୍ଥୀମାନେ ପାଇଁ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ, ମିତ୍ରମାନେ ପାଇଁ ରବି, ଆତ୍ମୀୟମାନେ ପାଇଁ ବସନ୍ତ ଋତୁ, ଓ ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରେମର ପତାକା ଥିଲେ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ପାଇଁ ଶିତଳ ଚନ୍ଦ୍ର, ଶତ୍ରୁମାନେ ପାଇଁ ଅନ୍ଧକାର ହରିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଉତ୍ତମ ଗୁଣର ମହାସାଗର, ଓ ପୃଥିବୀରେ ବିଷ୍ଣୁ ପରି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏକଦିନ ବସନ୍ତ ଋତୁରେ, କିଶୋର ଲତା ଓ ମଞ୍ଜରୀର ମଧ୍ୟରେ, ମଦାନ୍ଧ କୋଇଲିମାନେ ମଧୁର କୁହୁକୁହୁ କରୁଥିବା ସ୍ଥାନରେ ସେ ଚାଲିଯାଇଥିଲେ। ସେ ଫୁଲିଥିବା ଲତାରେ ଶୋଭିତ ଏକ ଉଦ୍ୟାନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯାହା ଦେଖି ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ନନ୍ଦନ ବାଟିକାରେ ଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି। ସେଠାରେ କେସର ଫୁଲର ଗନ୍ଧରେ ମଧୁର ପବନ ବହୁଥିଲା, ଏବଂ ରାଜା ଦୂରେ ଦୂରେ ଅନୁଚରମାନେ ଥିବାବେଳେ ସେ ମନୋହର କୁଞ୍ଜମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଏକ ତମାଳ ଝାଡ଼ିରେ, ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ ସିଦ୍ଧମାନେ ନିଜେ ନିଜେ କହୁଥିବା କଥା ଶୁଣିଲେ। ଏହି କଥାଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଗୀତ, ଯାହା ଅସଙ୍ଗି ଚିତ୍ତ ଥିବା, ପର୍ବତ ଗୁହାରେ ବାସ କରୁଥିବା ମହାପୁରୁଷମାନେ ଗାଉଥିଲେ। ସେମାନେ କହୁଥିଲେ—"ଆମେ ସେଇ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପକୁ ପୂଜା କରୁଛୁ, ଯାହା ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟର ଏକତାରୁ ଉଦ୍ଭବ, ଏବଂ ଯାହା ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଜନିତ ଆନନ୍ଦର ନିଶ୍ଚୟ। ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଦର୍ଶନ, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ସଂସ୍କାର ତ୍ୟାଗ କରି, ଆମେ ପ୍ରଥମ ଚେତନା ଆଲୋକ ଆତ୍ମାକୁ ପୂଜା କରୁଛୁ। ସେଇ ଆତ୍ମା ଯାହା ନିରାକାର, ନିର୍ବିକାର, କୌଣସି ରୂପ ସହ ତୁଳନା ନହୋଇପାରିବା, ଏବଂ ଯାହାର ଅନୁଭୂତି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଆମେ ସେଉଁଠିକୁ ପୂଜା କରୁଛୁ। ଆମେ ସେଇ ଆତ୍ମାକୁ ପୂଜା କରୁଛୁ, ଯାହା ମୁଣ୍ଡ ଓ ଆକୃତି ବିହୀନ, ସମସ୍ତ ଆକୃତିରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଏବଂ ନିରନ୍ତର ଧ୍ୱନିତ। ହୃଦୟ ଗୁହାରେ ବସିଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟ ଦେବତାକୁ ଖୋଜନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ହାତରେ ଥିବା କୌସ୍ତୁଭ ମଣିକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ମଣି ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକପରି। ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ କାମନା ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଚେତନାର ବିଷାକ୍ତ ଲତାମାଳା ମୂଳସହିତ ଉପଟିଯାଏ। ବସ୍ତୁମାନେ ଶତ୍ରୁ ସ୍ୱରୂପ ଅଟୁଟ ଥିବା ପରେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି କୌଣସି ମୂର୍ଖ ବ୍ୟକ୍ତି ପୁଣି ମନକୁ ସେଥିରେ ବାନ୍ଧିଦେଉଛି, ସେ ଗଧା ନୁହେଁ। ପ୍ରତିପ୍ରତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ, ଉଠିଥିବା କିମ୍ବା ଉଠିନଥିବା, ବିବେକର ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୱଂସ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ହରି ପର୍ବତକୁ ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି। ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଶାନ୍ତିର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତିର ଆନନ୍ଦ ପାଇ, ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ବସି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରମ ସୁಖ ଅନୁଭବ କରେ।" ଏଭଳି ଅଦୃଶ୍ୟ ସିଦ୍ଧମାନେ ଗାଇଥିବା ଗୀତ ଶୁଣି, ରାଜା ଜନକ ହଠାତ୍ ହୃଦୟରେ ବିଷାଦରେ ଡୁବିଗଲେ, ଯେପରି ଭୟଭୀତ ଲୋକ ଯୁଦ୍ଧ ଧ୍ୱନି ଶୁଣି ଆତଙ୍କିତ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ପରିଜନଙ୍କୁ ନେଇ ଗୃହକୁ ଫେରିଲେ, ଯେପରି ବର୍ଷାକାଳୀନ ବନ୍ୟା ତୀରରେ ଥିବା ଗଛମାନେକୁ ନେଇ ସାଗରକୁ ବଢ଼ିଯାଏ। ଗୃହକୁ ପହଞ୍ଚି, ସମସ୍ତ ଅନୁଚରମାନେକୁ ଦୂରେ ରଖି, ସେ ଏକା ଉଚ୍ଚ ଗୃହରେ ଚଢ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପର୍ବତ ଶିଖରକୁ ଉଠିଯାଏ। ତା'ପରେ ତାଙ୍କର ମନ ଏଭଳି ଅସ୍ଥିର ହେଲା, ଯେପରି ସଞ୍ଜ୍ୟାବେଳେ ପକ୍ଷୀମାନେର ପଖ ଫଡ଼ିଉଠେ। ସେ ଏହି ସଂସାରର ଚଳଚଞ୍ଚଳ ଦଶାକୁ ଦେଖି ବିଷାଦରେ କାନ୍ଦିଲେ— "ହାୟ, କେତେ ଦୁଃଖଦାୟକ ଏହି ସଂସାରର ଅନିତ୍ୟ ଅବସ୍ଥା! ମୁଁ ଏକ ପାଥର ପରି ପାଥରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆଘାତ ଖାଉଛି, ଅସହାୟ ଓ ନିର୍ଥକ। ଅନନ୍ତ କାଳରୁ କେବଳ ଏକ ଅଂଶ ମାତ୍ର ମୁଁ ଜୀବନ୍ତ, ତାହିଁପରି ମୁଁ ମନ ଲଗାଇଛି— ହେ ମୋର ନିମ୍ନ ଚିତ୍ତ, ତୁମେ ଲଜ୍ଜା କର। ଏ ଜୀବନରେ ମୁଁ ଉପଭୋଗ କରିଥିବା ଏହି ରାଜ୍ୟ କେତେ ସାନ! ଏହାର ମୂଲ୍ୟ କ'ଣ? ଏହା ନଥିଲେ ମୁଁ ଆଗରୁ ଭଳି ଦୁଃଖରେ ରହିଯାଏ। ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ମୁଁ ଅନନ୍ତ, କିନ୍ତୁ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଜୀବନ ଦୁର୍ବଳ; ଏକ ଶିଶୁ ଚିତ୍ରିତ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉଥିବା ପରି, ମୁଁ କାହିଁକି ନିର୍ଥକ ଭାବରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ରହିଛି? ଏହି ସଂସାର ମାୟାବୀ ମାୟାର ଜାଳ, ମୁଁ ଅସ୍ତିର ହୋଇଯାଇଛି— କିଏ ମୋତେ ଏଭଳି ଭ୍ରମିତ କରିଦେଲା?