ଏଠି, ମନ ଏକାକି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଏବଂ ମନ ଏକାକି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଏହି ମନ ନିଜେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ମୁଁ ଏହି କଥା ବୁଝିଛି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ମନ ହିଁ ପୁନଃଜନ୍ମର କାରଣ, ଏହା ହିଁ ବୟସ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ପାତ୍ର। ଏହାରୁ କିପରି ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାଯିବ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋତେ କୁହ, କାରଣ ତୁମର ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଆଲୋକରେ ରଘୁବଂଶୀମାନଙ୍କର ଅନ୍ତଃକାର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହୁଏ। ପ୍ରଥମେ, ହେ ରଘୁବୀର, ଶାସ୍ତ୍ର, ପରମ ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ସତ୍ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧତାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ କରାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ମନ ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଲାଭ କରେ, ସେତେବେଳେ ଏହା ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନ ଗୁରୁମାନେ ଯାହା ଶିଖାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କ ଶିଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ଧ୍ୟାନ, ଉପାସନା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସ କରି, ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୁଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥାକୁ କ୍ରମେ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଶୁଦ୍ଧ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ନିଜକୁ ନିଜ ଜ୍ଞାନରେ ଦେଖେ, ଯେପରି ଶିତଳ ଚନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଆଲୋକରେ ନିଜ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖିଥାଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ ଚିନ୍ତନର ଅରଣ୍ୟରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁନାହିଁ, ଲୋକେ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରେ ଘାସ ଶଳା ଭଳି ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ। ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁର ସ୍ୱରୂପ ବୁଝିଲେ, ବୁଦ୍ଧି ସବୁକିଛି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରେ, ଯେପରି ମୃଦୁ ଜଳ ବାଳିକୁ ନିଜ ଅଧୀନ କରେ। ଏହା ସୁନା, ଏହା ଛାଇଁ—ଏହି ଭେଦ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଯେଉଁଠାରେ ଜଣାଯାଏ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ଆରେ ଭ୍ରମ ରହେନାହିଁ, ଯେପରି ସୁନାକାର ଭ୍ରମିତ ହୁଏନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଏହି ଆତ୍ମା ଅବିନାଶୀ ଓ ନିରାଶା ଅଟୁଟ ଅଛି ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ତେବେ କାହା ପାଇଁ ଏଠାରେ ମୋହ ଆସିବ, କେଉଁଠି ତାହାର ସୁଯୋଗ? ଏକ ମଣିର ମୂଲ୍ୟ ଅଜଣା ଥିଲେ ଲୋକ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ; ତାହାର ସ୍ୱରୂପ ଓ ମୂଲ୍ୟ ଜଣାଯିବା ପରେ କେଉଁଠି ଭ୍ରମ ରହିପାରିବ? ହେ ଲୋକମାନେ, ଅଜଣା ଆତ୍ମା ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ଜଣାଯିଥିବା ଆତ୍ମା ଅନନ୍ତ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଶାନ୍ତିକୁ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଦେହରୁ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଅଲଗା କର, ଯେଉଁ ଦେହ ଏହାକୁ ମିଶାଇ ଢାକିଦେଇଛି, ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଅ। ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ଓ ଦେହ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ, ଯେପରି କାଦୁ ଓ କମଳ ଗାଛ ସୁନା ଭିତରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଛୁଁଇପାରେନାହିଁ, ଯଦିଓ ଲୋକେ ଭାବନ୍ତି ଏହି ଦୁଇ ଏକ। ଆତ୍ମା ଓ ଦେହ ଅଲଗା, ଜଳ ଓ ପଦ୍ମପତ୍ର ଭଳି; ମୁଁ ମୋ ହାତ ଉଠାଇ ଚିତ୍କାର କରେ, ତଥାପି କେହି ଶୁଣୁନାହିଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ ତମସାଧୀନ ହୋଇ କୁମ୍ଭୀର ଭଳି ନିଜ ଗୁହାରେ ଲୁଚି ରହିଥାଏ, ତେଉଁଠି ଅବିଚାରୀ ଦେହ ଭୋଗରେ ଲିନ ହୋଇ ଆତ୍ମା ଚିନ୍ତନକୁ ଭୁଲିଯାଏ। ସେଉଁଠିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସଂସାର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଚନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ବାରଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅଳ୍ପ ମାତ୍ରାରେ ଦୂର କରିପାରିବେନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ମନ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ ଓ ନିଜ ଅବସ୍ଥାକୁ ତଦନ୍ତନ୍ତି, ଅନ୍ତଃକାର ଅନ୍ଧକାର ପଳାଇଯାଏ, ଯେପରି ଉଷାରେ ରାତି ଦୂର ହୁଏ। ସଦା ଭୋଗ ଶୟ୍ୟାରେ ଶୟିତ ଥିବା ମନକୁ ପରମ ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଗ୍ରତ କର, କାରଣ ଏହି ଜାଗ୍ରତି ଦୁଃଖମୟ ସଂସାରକୁ ନଶ୍ୱ କରିଦିଏ। ଯେପରି ଆକାଶ ଧୂଳିରେ ମେଳିଯାଏନାହିଁ, ପଦ୍ମ ଜଳରେ ଭିଜେନାହିଁ, ସେପରି ଆତ୍ମା ଦେହ ସହିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୂଷିତ ହୁଏନାହିଁ। ଏହିପରି, କାଦୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ସୁନାକୁ ଆଛାଦିତ କଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଭିତରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେନାହିଁ; ଏହି ଜଡ ଦେହ ଆତ୍ମାକୁ କିଛି କରିପାରେନାହିଁ। ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖର ଅନୁଭୂତି ଆତ୍ମାରେ ଅଛି ବୋଲି ଦିଶେ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ଏହି ଚନ୍ଦ୍ରର କ୍ଷୟ-ବୃଦ୍ଧି ଭଳି ଅସତ୍ୟ। ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ଦେହର, ଆତ୍ମା ତ ଏହାଠାରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ; ଏହି ସବୁ କେବଳ ଅଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ଅଛି, ଅଜ୍ଞାନ ନଶ୍ୱ ହେଲେ ଏହି ସବୁ କାହା ପାଇଁ ରହିବେନାହିଁ। କେହି କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ଅଥବା ଦୁଃଖକୁ ସତ୍ୟରେ ଅଧିକାର କରେନାହିଁ; ହେ ରଘୁବୀର, ସମସ୍ତକୁ ଶାନ୍ତ, ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମା ଭରି ଅଛି ବୋଲି ଦେଖ। ଏହି ବିଭିନ୍ନ ସୃଷ୍ଟି ଦୃଶ୍ୟ ଜଳର ତରଙ୍ଗ କିମ୍ବା ଆକାଶର ପଖ ଭଳି ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। ଯେପରି ଏକ ମଣି ନିଜ କୌଣସି କାରଣ ବିନା ନିଜ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଏ, ସେପରି ଏହି ଚିତ୍ସ୍ଵରୂପ ଆତ୍ମା ନିଜରେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ହେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ, ଆତ୍ମା ଓ ଜଗତ ଏକ ନୁହଁ, ଦୁଇ ମଧ୍ୟ ନୁହଁ, ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହଁ; ଏହି ସବୁ ଦୃଶ୍ୟ କେବଳ ପ୍ରକାଶ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ସତ୍ୟ, ସମସ୍ତେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ; ସମସ୍ତେ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଭରିଛି; 'ମୁଁ ଏହି, ଏହି ଅନ୍ୟ' ଭ୍ରମକୁ ତ୍ୟାଗ କର। ଏହି ଚିରନ୍ତନ ବ୍ରହ୍ମର ଏକତା ମାସରେ କୌଣସି କଳ୍ପନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ରରେ ନାନା ପ୍ରକାର ଜଳ ରୂପ ନାହିଁ, ହେ ରାମ। ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପରମ ଆତ୍ମାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ନାହିଁ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ବରଫର ଏକ ଅଣୁ ମଧ୍ୟ ରହିପାରେନାହିଁ। ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଚିନ୍ତନ କର, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଭାବେ; ଏହି ସଂସାର ଜାଲ ସତ୍ୟ ଆତ୍ମା ନିଜ ଭିତରେ ନିଜକୁ ଦେଖାଏ। କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ମୋହ ନାହିଁ, ଜନ୍ମ ନାହିଁ, କିମ୍ବା କେହି ଜନ୍ମିଥିବା ନାହିଁ; ଯାହା ଅଛି, ତାହା ଏହିପରି ଅଛି। ହେ ରଘୁବୀର, ଚିନ୍ତାରୁ ମୁକ୍ତ ହେ। ସମଚିତ୍ତ ହୋଇଯାଅ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟବାନ୍, ଦୃଢ଼ ଚିନ୍ତା ଓ ଶାନ୍ତ ମନ ରଖ, ମୌନୀ, ମଣିର ଭଳି ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଚିନ୍ତା ରହିତ ହୋଇଯାଅ, ହେ ରଘୁବୀର। ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ, ନିତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଦୃଢ଼, ଲାଭ ଓ ହାନିର ଚିନ୍ତା ନ କର, ନିଜକୁ ନିଜରେ ରଖ, ଦ୍ୱିତୀୟତା ନାହିଁ, ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ଚିନ୍ତା ରହିତ ହୋଇଯାଅ, ହେ ରଘୁବୀର। ନିର୍ଜନ ହୋଇ, ଶାନ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଓ ଦୃଢ଼ ଧୃତି ରଖ, ଉତ୍ତମ ଆଶା ଓ ଯାହା ଆସେ ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କର, ଚିନ୍ତା ରହିତ ହୋଇଯାଅ, ହେ ରଘୁବୀର। ରାଗ ରହିତ, ଅନୟାସ, ନିର୍ମଳ ମନ, ଦୋଷ ଶୁନ୍ୟ, ଗ୍ରାହକ ନୁହଁ, ତ୍ୟାଗୀ ନୁହଁ, ଚିନ୍ତା ରହିତ ହୋଇଯାଅ, ହେ ରଘୁବୀର।