ଏକ ଦିନ, ବେଦାନ୍ତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପଦେଶ ଦେବା ପାଇଁ, ମୁନି ଶାନ୍ତିର ମହାତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହି ଶାନ୍ତି ଉପଦେଶ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ତୁମେ ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ଶୁଣ। ରାମ, ଏହି ଜଗତର ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ମୋହ ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ଗୁଣରେ ଅନୁସୂତ ଲୋକମାନେ ରଖିଥାନ୍ତି, ଯେପରିକି ଏକ ଦୃଢ଼ ଥମ୍ଭରେ ଏକ ମଣ୍ଡପ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଏହି ପ୍ରବଳ ମୋହ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ନିଶ୍ଚିତ ନୀତିରେ ଅଟୁଟ ରହିଥିବା ଶୂରବନ୍ତ ଲୋକମାନେ ସହଜରେ ପରିତ୍ୟାଗ କରିପାରନ୍ତି, ଯେପରିକି ଏକ ସାପ ତାହାର ପୁରୁଣା ଚମ୍ ଛାଡ଼ିଦିଏ। ଯେଉଁ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଅଟୁଟ ଅଟେ, କିମ୍ବା ରଜସ୍ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ମିଶ୍ର ଗୁଣରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଜଗତର ଅତୀତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସତ୍ୟକୁ ନିକଟରୁ ତଦନ୍ତ କରନ୍ତି। ଶାସ୍ତ୍ର, ସଜ୍ଜନମାନେ, ଏବଂ ଉତ୍ତମ ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଦୂଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଦୂର ରହିଲେ ଏକ ତୀବ୍ର ବୁଦ୍ଧି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯାହା ଦୀପର ଆଲୋକ ଭଳି ଚମକିଉଠେ। ଏହି ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଜନେ ନିଜ ମନକୁ ନିଜେ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଦରକାର; ଯାଁଯାଁ ଜ୍ଞେୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉନାହିଁ, ସେଉଁଯାଁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଏକାଉନାହିଁ। ଜ୍ଞାନୀ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ, ଦୃଢ଼, ଉତ୍ତମ କୁଳର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ତୁମେ ରାମ, ରଜସ୍ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ। ଏବେ ତୁମେ ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତିରେ ଦେଖ, କ’ଣ ସତ୍ୟ ଓ କ’ଣ ଅସତ୍ୟ—ସତ୍ୟକୁ ଅନୁସରଣ କର। ଯାହା ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ନାହିଁ, ତାହା କିପରି ସତ୍ୟ ହେବ? ଯାହା ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ଚିରନ୍ତନ ଅଟୁଟ, ତାହା ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଯଦି ଜଣେ ଲୋକ ନିଜ ମନକୁ ଏକ ଅସତ୍ୟ ଉପାଦାନରେ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ, ତେବେ ତାହାର ମନ ଭ୍ରମିତ ଓ ଅଜ୍ଞାନରେ ଅଟୁଟ ରହିବାରୁ, ତାହାର ବିବେକ କିପରି ଉଦ୍ଭବ ହେବ? ଏଠାରେ ମନ ଏକାଉ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଏକାଉ ବଡ଼ଉଛି; କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମନ ଗଳିଯାଏ। ମୁଁ ଜାଣିଛି, ଏହି ତିନି ଜଗତରେ ମନ ଏକାଉ ପୁନର୍ଜନ୍ମ କରେ, ଏହା ପ୍ରବୃତି ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଏକ ନାଉ। ତୁମେ ମୋତେ ନିଶ୍ଚିତ ଉପାୟ କହ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବି; ରଘୁବଂଶୀମାନଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନ୍ଧକାର ତୁମର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଭା ଭଳି ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ପ୍ରଥମେ, ରାଘବ, ଶାସ୍ତ୍ର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିରକ୍ତି ଓ ଉତ୍ତମ ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ମନ ପବିତ୍ର ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ମନ ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ସୁଦୃଢ଼ ହୁଏ ଓ ବିରକ୍ତି ଉପଲବ୍ଧ କରେ, ତେବେ ନିଜେ ଜ୍ଞାନ ଦେବାରେ ସତ୍ୟ ଗୁରୁମାନେ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଗୁରୁମାନେ ଯାହା ଶିଖାଇଥିବେ, ତାହା ଅନୁସରଣ କରି, ଧ୍ୟାନ, ପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଜଣେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଶୁଦ୍ଧତମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଶୁଦ୍ଧ ତଦନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ନିଜ ଆଲୋକରେ ନିଜକୁ ଦେଖିପାରେ, ଯେପରିକି ଶୀତଳ ଚନ୍ଦ୍ର ନିଜ ପ୍ରଭାରେ ନିଜ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖିଥାଏ। ଯେପରିଅଁଯାଁ ମନ ତଦନ୍ତର ଅରଣ୍ୟରେ ଶାନ୍ତ ହେଇନାହିଁ, ଲୋକମାନେ ଏହି ଅସୀମ ସମୁଦ୍ରରେ ଘାସ ତୁଡ଼ିର ଭଳି ଚଞ୍ଚଳ ହୁଅନ୍ତି। ବସ୍ତୁର ନିଜ ଗୁଣ ତଦନ୍ତ କଲେ, ଜଣେ ଲୋକର ବୁଦ୍ଧି ସବୁ କିଛିକୁ ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖିପାରେ, ଯେପରି ନିର୍ମଳ ଜଳ ମାଟିକୁ ଶାନ୍ତ କରିଥାଏ। ଏହା ସୋନା, ଏହା ଅଖା—ଯେତେବେଳେ ତାର ଅନ୍ତର ଜଣାଯାଏ, ଆତ୍ମା ଜ୍ଞାନୀ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ସୁନା କାରିଗର ଭ୍ରମିତ ହୁଅନାହିଁ। ଏହି ଆତ୍ମା ଚିରନ୍ତନ ଓ ଆକାଂକ୍ଷା ହୀନ ଭାବରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଜଣାଯାଏ, ତେବେ କାହା ପାଇଁ ଏଠାରେ ଭ୍ରମ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ? ଏବଂ କେଉଁଠି ତାହାର ସୁଯୋଗ ଅଛି? ଏକ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନର ମୂଲ୍ୟ ଅଜ୍ଞାତ ଥିଲେ ଲୋକ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ତାହାର ମୂଲ୍ୟ ଜଣାଯିବା ପରେ ଭ୍ରମ କେଉଁଠି ରହିପାରିବ? ଏ ଲୋକମାନେ, ଅଜ୍ଞାତ ଆତ୍ମା ତୁମକୁ ଦୁଃଖର ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ନେଇଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଜଣାଯିଥିବା ଆତ୍ମା ଅନନ୍ତତା, ଆନନ୍ଦ ଓ ଶାନ୍ତିକୁ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଶରୀରରୁ ଆପଣଙ୍କ ଆତ୍ମାକୁ ପୃଥକ କରି, ଯେଉଁଠି ଶରୀର ଆତ୍ମାକୁ ମିଶି ଅସ୍ପଷ୍ଟ କରେ, ତୁମେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ବଭାବରେ ଅଟୁଟ ହୁଅ। ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ଓ ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ କିଛି ସଂଯୋଗ ନାହିଁ, ଯେପରି ମାଟି ଓ ପଦ୍ମ ତଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ସୁନା ଅସ୍ପର୍ଶ ରହିଥାଏ, ଯଦିଓ ଲୋକମାନେ ଭାବନ୍ତି ଏହି ଦୁଇ ମିଶି ଯାଇଛି। ଆତ୍ମା ଓ ଶରୀର ପ୍ରଥକ, ଜଳ ଓ ପଦ୍ମପତ୍ରର ଭଳି; ମୁଁ ମୋ ହାତ ଉଠାଇ ଚିତ୍କାର କରେ, ତଥାପି କେହି ଶୁଣୁନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ମନ ତମସ୍ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ ଓ କୁମିର ତାହାର ଗହ୍ୱରରେ ଶରୀର ଭୋଗରେ ଲିନ ହୁଏ, ଏତେବେଳେ ଆତ୍ମାର ତଦନ୍ତ ଭୁଲିଯାଏ। ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଜଗତର ଅନ୍ଧକାର ଚନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଅଳ୍ପ ମାତ୍ରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୁଅନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ମନ ଜାଗି ନିଜ ଅବସ୍ଥାକୁ ତଦନ୍ତ କଲେ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହୁଏ, ଯେପରି ରାତି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟରେ ଦୂର ହୁଏ। ସଦା ଏହି ଭୋଗର ଶୟନରେ ଶୟିତ ମନକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୁଦ୍ଧିରେ ଜାଗାଇବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଜାଗରଣ ଏହି ଜଗତ ଦୁଃଖକୁ ନଶ୍ଟ କରେ। ଯେପରି ଆକାଶ ଧୂଳିରେ ମାନ୍ୟ ହୁଅନାହିଁ, ଓ ପଦ୍ମ ଜଳରେ ମିଶି ନାହିଁ, ଏପରି ଆତ୍ମା ଶରୀର ସହିତ ମିଶି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୂଷ୍ୟ ହୁଅନାହିଁ। ମାଟି ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ସୁନା ସହିତ ଲଗି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଅନ୍ତର ଦୂଷ୍ୟ ହୁଅନାହିଁ; ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଶରୀର ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରିବା ନୁହେଁ। ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଆତ୍ମାରେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ ବୋଲି ଭାବିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବରେ ଏହା ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଦିନେ ଦିନେ ବୃଦ୍ଧି ଓ ହ୍ରାସ ପାଇଥିବା ଭଳି ଅସତ୍ୟ। ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଶରୀରରେ ଅଛି, ଆତ୍ମାରେ ନୁହେଁ; ଏହି ଦୁଇ ଅଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ଅଛି, ଯେତେବେଳେ ଅଜ୍ଞାନ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଏହି ଦୁଇ କାହା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। କେହି ସତ୍ୟରେ କୌଣସି ସୁଖ ରଖିନାହିଁ, କେହି କୌଣସି ଦୁଃଖ ରଖିନାହିଁ; ରାଘବ, ଦେଖ, ସମସ୍ତ କିଛି ଶାନ୍ତ, ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛି।