ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମହାମନା ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ରାମଙ୍କୁ ସାମ୍ନା କରି କହିଲେ, “ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ତୁମ ବଂଶର ଏକମାତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ର, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଯାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି, ତାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି ମନେ ରଖିଛ କି? ହେ ଶତ୍ରୁନାଶକ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଭିନ୍ନତା ବିଷୟରେ ମୁଁ ଯାହା କହିଥିଲି, ସେଥିରେ ତୁମ ମନେ ଅଛି କି? ହେ ରାମ, ଦେବତାଙ୍କର ଯେଉଁ ନିତ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଉଥିବା ରୂପ—ସମସ୍ତ, ଅସମସ୍ତ, ସତ୍ ଓ ଅସତ୍, ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପ—ସେଥିରେ ମନେ ରଖିଛ କି? ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଯେଉଁପରି ଜଗତ୍ ସ୍ୱାମୀ, ଶାସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଛନ୍ତି, ସେଥିରେ ମନେ ଅଛି କି, ହେ ଉତ୍ତମ ଶିକ୍ଷାର ପାତ୍ର? ଅଜ୍ଞାନର ରୂପ କେମିତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଦୁର୍ବଳ, ଅନନ୍ତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୀମିତ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ତଥ୍ୟ ମନେ ରଖିଛ କି? ମନ ଏକମାତ୍ର ପୁରୁଷ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ—ଏହି ବିଷୟ ଲବଣ ଓ ଅନ୍ୟ ବିଚାର ମାଧ୍ୟମରେ ଯେଉଁ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲୁ, ତୁମେ ମନେ ରଖିଛ କି? ଗତ ରାତିରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ବିଚାର ହେଲା, ତାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତୁମ ହୃଦୟରେ ବସିଛି କି? ଯାହାକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଚିନ୍ତନ କରାଯାଏ ଓ ହୃଦୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ, ତାହା ମଧୁର ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ତୁମେ ଶୁଭ ଓ ପରିଶୁଦ୍ଧ କଥାର ପାତ୍ର, ତୁମ ହୃଦୟ ଏକାକୀ ଓ ଶୁଦ୍ଧ, ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିବା ବାଁସ ଦଣ୍ଡ ପରି। ଏପରି ଅବସ୍ଥା ହେଲା ପରେ, ରାମ ମହାବଳୀ, କମଳାସନ ପୁତ୍ର ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ପୂଜ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ, ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶିକ୍ଷା ମୋତେ ମିଳିଛି। ଆପଣ ଯାହା ଦେଇଛନ୍ତି, ସେଇ ପ୍ରକାର ହିଁ ହୁଏ; ମୁଁ ତ ନିଦ୍ରା ବିନା ଆପଣଙ୍କ କଥାର ଅର୍ଥ ରାତି ଭରି ଚିନ୍ତା କରିଛି। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଗତକାଲି ଆପଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୃଥିବୀକୁ ଯେପରି ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି, ସେପରି ମଧୁର ଓ ଚମତ୍କାର ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଆମର ଭବସ୍ଵର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରିଥିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଶିକ୍ଷାକୁ ମୁଁ ହୃଦୟରେ ଗ୍ରହଣ କରିଛି—ଏହା ମଣିମାଳା ପରି ଚମତ୍କାର, ଧର୍ମମୟ ଓ ଶୁଭ। କିଏ ଆପଣଙ୍କ ଉପଦେଶକୁ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରିବ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହା ଉପକାରକ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଓ ଶୁଭ? ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ଆମର ମାୟା ମୂଢ଼ତା ଦୂର ହେଉଛି, ଆମେ ବର୍ଷାର ଶେଷ ଦିନ ପରି ପ୍ରଶାନ୍ତ। ଆପଣଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଆରମ୍ଭରେ ମଧୁର, ମଧ୍ୟରେ ଶୁଭ ଓ ଶେଷରେ ପରମ ଫଳଦାୟକ। ଆପଣଙ୍କ କଥା ସଦା ଫୁଲିଥାଉ, ଧଳା, ଅକ୍ଷୟ, ଆନନ୍ଦମୟ, ହୃଦୟକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରୁଥିବା, ଏବଂ ଆମକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ଦେଉ। ହେ ନିତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରର ନାୟକ, ଧର୍ମର ଅମୃତ ଝରଣା ନିମ୍ନସ୍ଥ, ବହୁବ୍ରତ ଧାରୀ, ଏବେ ଆପଣଙ୍କ ନିର୍ମଳ କୃପା ମୋପରି ପ୍ରସରିତ ହେଉ।” ତାପରେ ବସିଷ୍ଠ ମୁନି କହିଲେ, “ହେ ଶୋଭାମୟ, ଏହି ଶାନ୍ତି ନିମିତ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଆନନ୍ଦମୟ ଓ ଉତ୍ତମ ଶାସ୍ତ୍ର ଭିତରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବିଭାଗକୁ ମନୋଯୋଗ ସହ କଣ୍ଠସ୍ଥ କର। ଏହି ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସଂସାର ମାୟା ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ଗୁଣର ଲୋକମାନେ ଯେପରି ଦୃଢ଼ ସ୍ତମ୍ଭରେ ମଣ୍ଡପ ଭଳି ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେପରି ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏହି ପକ୍ୱ ମାୟା ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ଶୂରବୀରମାନେ, ତୁମ ପରି ଗୁଣବାନ, ସହଜରେ ପୁରୁଣା ସାପ ତାଙ୍କର ଚର୍ମ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ପରି, ତ୍ୟାଗ କରିପାରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜସ୍ ମିଶ୍ର ଗୁଣର, ସେମାନେ ଏହି ସଂସାରର ଅତୀତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଭଲ ଭାବେ ବିଚାର କରନ୍ତି। ଶାସ୍ତ୍ର, ସଜ୍ଜନ ସଙ୍ଗ ଓ ପାପ ରହିତ ଚର୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବିବେକ ଉଦିତ ହୁଏ, ଦୀପ ଭଳି ଜ୍ଵାଳିଉଠେ। ନିଜ ମନ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ନିଜେ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିବା ଦରକାର, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞେୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଜ୍ଞାନ ହୁଏନାହିଁ। ଜ୍ଞାନୀ, ଧୈର୍ୟଶୀଳ, ନିଶ୍ଚଳ ଓ ଉତ୍ତମ ବଂଶଜମାନେ, ତୁମେ ରଜସ୍-ସତ୍ତ୍ୱ ମିଶ୍ର ଜନ୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି ସଂସାର ଉତ୍ପତ୍ତିରେ କ’ଣ ସତ୍, କ’ଣ ଅସତ୍, ନିଜେ ଦେଖ, ଓ ସତ୍ୟ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠ ରୁହ। ଯାହା ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ନାହିଁ, ତାହା କିପରି ସତ୍ ହେବ? ଯାହା ଆଦି ଓ ଅନ୍ତେ ନିତ୍ୟ, ହେ ରାମ, ସେଇ ସତ୍ୟ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଯଦି କାହାର ମନ ଏମିତି ଅସତ୍ ଜିନିଷରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ସେ ମୂଢ଼ ଓ ଅଜ୍ଞାନୀରେ କିପରି ବିବେକ ଆସିପାରିବ? ଏଠାରେ ମନ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ମନ ବଢ଼ୁଛି; କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମନ ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ମୁଁ ଜାଣିଛି, ମନେ ହିଁ ସଂସାରୀ, ବୟସ୍ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଭାଣ୍ଡାର। ଏହି ସଂସାର ସାଗର ତରିବା ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ ଉପାୟ କ’ଣ? ରଘବମାନଙ୍କ ଅନ୍ତର ଅନ୍ଧକାର ଆପଣଙ୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସ୍ବରୂପ ଆଲୋକରେ ଦୂର ହେଉଛି। ପ୍ରଥମେ ଶାସ୍ତ୍ର, ଉତ୍ତମ ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ସଜ୍ଜନ ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ମନ ପବିତ୍ରତାକୁ ଯାଏ। ମନ ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ବୈରାଗ୍ୟ ଲାଭ କରିଥାଏ, ତାପରେ ଏମିତି ଗୁରୁଙ୍କ ସହ ଚଳିବା ଦରକାର, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନ ଦେଇପାରନ୍ତି। ତାଙ୍କ କଥା ଅନୁସାରେ ଧ୍ୟାନ, ପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ମନୁଷ୍ୟ ଦୀରେ-ଦୀରେ ସେଇ ପରମ ପବିତ୍ର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଶୁଦ୍ଧ ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ନିଜ ଚେତନାରେ ନିଜକୁ ଦେଖିଥାଏ, ଯେପରି ଶିତଳ ଚନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଆଲୋକରେ ନିଜ ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ଦେଖେ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ ବିଚାରର ଅରଣ୍ୟରେ ବିଶ୍ରାମ ନେଇନାହିଁ, ଲୋକମାନେ ସଂସାର ସାଗରରେ ଘାସ ଦଳ ପରି ଭାସିବାକୁ ବାଧ୍ୟ। ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ବସ୍ତୁର ସ୍ୱରୂପ ଜଣାଯାଏ, ମନୁଷ୍ୟର ବୁଦ୍ଧି ସମସ୍ତକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ଯେପରି ମୃଦୁ ଜଳ ବାଳିକୁ ଶାନ୍ତ କରେ। ଏହା ସୁନା, ଏହା ଛାଇଁ—ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭିନ୍ନତା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ମନ୍ଦାଗ୍ନି ଧାତୁକାର ଭଳି କୌଣସି ଭ୍ରମ ରହେନାହିଁ।