ଏହି ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ରାମ ଦେବଙ୍କ ମନ ଭରିଯାଇଥିଲା। ସେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ପ୍ରଭୁ, ଏହି ସଂସାରରେ ବସି, ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ହେବା ସତ୍ୱେ, କିପରି ଏକ ମଣିଷ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼େନାହିଁ, ଯେପରି ଜଳ ଶାରସପତ୍ରରେ ଲାଗେନାହିଁ? ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ପରି, କିମ୍ବା ତୁଳସୀ ଗଛର ଘାସ ପରି ଅପରିଗ୍ରହ କରି, କିପରି ମନର ଅଶାନ୍ତିକୁ ଛୁଅନେଇ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ? ଏହି ସଂସାର ସାଗରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା କୌଣସି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଆଚରଣକୁ ଅନୁସରଣ କରି, କିପରି ଏଠାରେ ଅପରାଧରୁ ଦୂରେ ରହିପାରିବି? କିଏ କଣ୍ଠାନ୍ତୁ ଯାହା ନିଷ୍ପାପ ଓ ଶ୍ରେୟସ୍କର? କଣ ସଠିକ୍ ଫଳ ଓ କିପରି ଅନୁଚିତ ହେବା ଛଡ଼ି ଏହି ସଂସାରରେ ବଞ୍ଚିବା ଉଚିତ? ପ୍ରଭୁ, ଏମିତି କିଛି କହନ୍ତୁ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ କାର୍ଯ୍ୟର ଅସ୍ଥିରତା, ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଅତୀତ-ଭବିଷ୍ୟତ ଅବସ୍ଥା ବୁଝିପାରିବି। ହୃଦୟ ଆକାଶର ଚାନ୍ଦ ଓ ମନର ମଳିନତା ଦୂର ହେଉ, ଏହି ପାଇଁ ଆପଣ ଦୟା କରନ୍ତୁ, ବ୍ରହ୍ମନ୍; ଏହା ନିର୍ବିଘ୍ନ ଭାବେ ସଫଳ ହେଉ। ଏଠାରେ କ’ଣ ଗ୍ରହଣୀୟ, କ’ଣ ତ୍ୟାଜ୍ୟ? କିପରି ଚଞ୍ଚଳ ମନ ପାହାଡ଼ ପରି ଅଚଳ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଇପାରିବ? କେଉଁ ଶୁଦ୍ଧିକରଣ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁଃସାଧ୍ୟ ସଂସାର ଜ୍ୱର, ଯାହା ଅନେକ ଦୁଃଖ ଆଣେ, ଶାନ୍ତ ହୁଏ? କିପରି ଆନନ୍ଦ ତରୁର ମାଳା ଫୁଲର ଶୀତଳତା ଭିତରେ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଅକ୍ଷୟ ରାତିରେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବି? ଆତ୍ମସ୍ଥିତି ଲାଭ କରି, ପୁନି ଦୁଃଖରେ ନ ଡୁବିବା ପାଇଁ, ସତ୍ୟଜ୍ଞ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମୋତେ ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ। କାରଣ, ପରମ ଆନନ୍ଦ ଓ ଏହାର ବିଶ୍ରାମ ଛଡ଼ା, ମହାତ୍ମାଙ୍କର ମନ ଏଠାରେ ଚଞ୍ଚଳ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ କୁକୁରମାନେ ଦୁର୍ବଳ ପଶୁ ଶରୀରକୁ ଦୂଃଖ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହି ଦୁର୍ବଳ ଦେହ, ଉଚ୍ଚ ବୃକ୍ଷର ଡାଳିରେ ଲଟକୁଥିବା ଜଳବିନ୍ଦୁ ପରି, ପ୍ରାଣ ନାୟକ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଓ ଶୀତଳ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଦ୍ୱାରା ମୃଦୁ ହେଉଛି। ବନ୍ଧୁ-ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ପ୍ରାଣୀ ଶୁଷ୍କ ମାଠରେ ବାଙ୍କ ଗଳାର କୋଣାର ପତଳା ଚର୍ମ ପରି ଦୁର୍ବଳ, ଜାଲର ଘେରାରେ ଆଟକିଛି। ସଂସ୍କାରର ବାତାସରେ ଚଳିତ ହୋଇ, ଅପରାଧ ରୂପୀ ବଜ୍ରପାତ ଅଚାନକ ଆଘାତ କରେ; ମୋହର ଘନ ମେଘରେ ଅନ୍ଧକାର ଗର୍ଜନ ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚମକ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଅଶାନ୍ତ, ଲୋଭୀ ମନ ଦୁର୍ଦ୍ରୁଃଖ ଜଙ୍ଗଲରେ ଭୟଙ୍କର ନୃତ୍ୟ କରେ। ମୃତ୍ୟୁର ବିଲାଇ ପରି କ୍ରୂର ଭାବରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଉଠାଇ ନେଉଛି, ନିରବ ପଦକ୍ଷେପରେ ଉପରୁ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବେ ଆସୁଛି। ଏହି ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ କ’ଣ ଔଷଧ, କ’ଣ ମାର୍ଗ, କ’ଣ ଚିନ୍ତା, କିମ୍ବା କ’ଣ ଆଶ୍ରୟ ଅଛି? କେଉଁ ଉପାୟରେ ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ରୁଃଖ ଜଙ୍ଗଲ ଉଦ୍ଭବ ହେବ ନାହିଁ? ଭୂମିରେ କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଛୋଟ ହେଉ ନାହିଁ, ତଥାପି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ସବୁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଦୁଃଖିତ ଓ ଜଳିଥିବା ସଂସାର କିପରି ମୂଢ଼ତା ବିନା ମଧୁର ହେବ? ଏହାର ନିଜସ୍ୱ ରୁଚି ନାହିଁ। କିଏସି ଅମୃତ ସ୍ନାନରେ ଆଶା ଲତା, ଯାହା ମୂଳରେ ବିଷ ଲାଗିଛି, ସେ ମଧୁ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଫୁଲ ଭରା ତରଳ ଲତା ପରି ମଧୁର ହୋଇପାରିବ? କେଉଁ ଧୋଇବାରେ ଆକାଂକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ମନର ଚନ୍ଦ୍ର ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଅମୃତର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଉଦିତ ହେବ? କେଉଁ ଉପାୟରେ ଏହି ସଂସାର ଜୀବନର ଜଙ୍ଗଲ ମାର୍ଗରେ ଚଲିବା ଉଚିତ, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟର ନାଶ ଦେଖି? ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ରୂପୀ ମହା ରୋଗ, ଭୋଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, କିପରି ସଂସାରରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ପ୍ରାଣୀକୁ ପୀଡ଼ିତ କରେନାହିଁ? ଏବଂ ଶତୃତା ରୂପୀ ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, କିପରି ସେ ଜଳେନାହିଁ, ସୁନା ପରି ଅଗ୍ନିରେ ତାର ମୂଳ ରକ୍ଷା କରେ? ଏହି ସଂସାରରେ ସାଧାରଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଛଡ଼ା, କେବେ ନିଶ୍ଚଳତା ଆସେନାହିଁ; ଯେପରି ପାଣି ସମୁଦ୍ରରେ ପଡ଼ିଲେ ରହିପାରେନାହିଁ। ଯେମାନେ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ, ସୁଖ-ଦୁଃଖକୁ ଛୁଅନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଇଂଧନ ନଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି; ଏଠି କୌଣସି ଉଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ରହେନାହିଁ। ଅହଂକାରୀ ମନ ଯାହା ସଦା ଚିନ୍ତା କରେ, ତାହା ପାଇଁ ତିନି ଲୋକର ଦୁଃଖ ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ, ଯଦି କୌଶଳ ଉପାୟ ନାହିଁ; ଏହି ଉପାୟ ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ମହାନୁଭାବଗଣ। କେଉଁ ତର୍କରେ ସଂସାର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇ ଦୁଃଖ ଆସେନାହିଁ? କିମ୍ବା କାହା ପାଇଁ, କିପରି, କେଉଁ ଉପାୟରେ ପୂର୍ବେ ମହାତ୍ମାଙ୍କର ମନ ପରମ ଶୁଦ୍ଧ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଛି? ଏହି ମୋହ ଅପନୟନ ପାଇଁ, ମୁଁ ଅନୁଗ୍ରହ କରି ପଚାରିଛି—ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ବ୍ରହ୍ମନ୍, କେଉଁ ଉପାୟରେ ଆପଣମାନେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି? ଯଦି ଏମିତି କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଏଠି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ସ୍ପଷ୍ଟ କହୁନାହାନ୍ତି, ଏବଂ ମୁଁ ସେ ପରମ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଁ ଅସମର୍ଥ, ତେବେ ସମସ୍ତ ଆଶାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅହଂକାର ଛାଡ଼ି ଦେଉଛି। ମୁଁ ଖାଇବି ନାହିଁ, ପାଣି ପିଇବି ନାହିଁ, ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିବି ନାହିଁ; ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଭୋଜନ ଇତ୍ୟାଦି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି ନାହିଁ। ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ରହିବି ନାହିଁ; ମୋ ଏକମାତ୍ର ଇଚ୍ଛା ହେଉଛି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିବା। ସରଳତାରେ, ଭୟ ଓ ମମତା ବିନା, ଇର୍ଷ୍ୟା ଚ୍ୟୁତ ହୋଇ, ମୁଁ ନିରବ ରହିବି, ଯେପରି ଲେଖନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ। ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଜ୍ଞାନକୁ କ୍ରମେ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏହି ଅପରିଗ୍ରହ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି। ମୁଁ ଏହି ଦେହର ନୁହେଁ, ଏହି ମୋର ନୁହେଁ; ମୁଁ ତେଲ ନଥିବା ଦୀପ ପରି ଶାନ୍ତ ହେଉଛି। ସମସ୍ତ କିଛି ତ୍ୟାଗ କରି, ଏହି ଦେହକୁ ଛାଡ଼ିଦେବି। ଏପରି ଭାବରେ ରାମ ଦେବ, ଶୁଦ୍ଧ ଶୀତଳ ହସ୍ତରେ ଅଲୋକିତ, ମହା ବିବେକରେ ମନ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରି, ମହାନ୍ତମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ନୀଳକଣ୍ଠ ପକ୍ଷୀ ନିରବ ହେବା ପରି ଅପ୍ରଭାସିତ ହେଲେ।