ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଯେପରି ଅମୃତର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଅପସାରଣ କରେ, ସେପରି ଏହି ପବିତ୍ର ଶବ୍ଦମାନେ, ମହାନ ମନ୍ଦିର ମନ୍ଦାକିନୀସମ, ଅନ୍ତଃକରଣର ଶୀତଳତା ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନମୟ ବାଣୀମାନେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱରେ ବିଶ୍ରାମ କରିଥାଏ, ଏବଂ ଏମାନେ ଅମୃତର ବର୍ଷା ପରି ଗଭୀର ମୋହକୁ ମଧ୍ୟ ଦୂର କରିଦିଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଗୁଣମୟ ବୃକ୍ଷ ବୋଲି ମାନାଯାଏ, ଯାହାଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଶବ୍ଦର ଲତା, ଏହି ଲତା ହେଉଛି ଆତ୍ମରତ୍ନ ଓ ପରମତତ୍ତ୍ୱକୁ ଆଲୋକିତ କରିବାର ଏକମାତ୍ର ଦୀପ। ଯେପରି ଶିତଳ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଅନ୍ଧକାର କୁ ଦୂର କରେ, ସେପରି ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତର ଅପରାଧ ଓ ଅଶୁଭ କର୍ମ ଏହି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଅପସାରିତ ହୁଏ। ମୁଁନ୍ଦିର ମନ୍ଦାକିନୀ ଭଳି ଏହି ଶବ୍ଦମାନେ ଆମର ଅଭିଲାଷା, ଲୋଭ ଓ ସଂସାର ଦାସ୍ୟବୃତ୍ତିକୁ ଶୀତଳ ପତ୍ଜଡ଼ ପରି ଦୂର କରିଦେଇଛନ୍ତି। ଏହି ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା, ଆମେ ଏବେ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଛୁ—ଯେପରି ଜନ୍ମାନ୍ଧ ଲୋକେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ସୁନା ଦେଖେ। ଆମ ହୃଦୟ ଆକାଶରେ ସଂସାରୀ ପ୍ରବୃତ୍ତିର ଧୂସରତା, ତୁମ ଶବ୍ଦର ପତ୍ଜଡ଼ ପରି ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଛି। ମୁଁଦିର ମନ୍ଦାର ମୂଳରୁ ଝରିବା ଅମୃତ ତରଙ୍ଗମାନେ ଯେତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ, ତାଠାରୁ ଅଧିକ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଶବ୍ଦ। ଏଠାରେ, ରାଘବ, ଦିନଗୁଡିକ ଯେଉଁଠି ମହାପୁରୁଷମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ ଦିନଗୁଡିକ ଅନ୍ଧକାରରେ ଅନ୍ଧା ଦିନ ସଦୃଶ। ରାମ, ପଦ୍ମନୟନ, ତୁମେ ପୁନର୍ବାର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଦେଖିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ୍ତା ଜଣାଇ, ଶାନ୍ତ ସଜ୍ଜନ ଋଷିଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କର। ରାଜା ଏପରି କହିବା ପରେ, ମହାପୁରୁଷ ବସିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି କରି କହିଲେ—ରାଘବ, ତୁମେ କି ମୋର ପୂର୍ବରୁ କହିଥିବା ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୁଝିଛ? ତୁମେ କି ସମସ୍ତ ଜଗତର ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ତାର ବିଭିନ୍ନ ସୃଷ୍ଟିର ଭେଦକୁ ମନେ ରଖିଛ? ରାମ, ତୁମେ କି ନିତ୍ୟ ଶିକ୍ଷିତ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ—ସବୁ, ଅସବୁ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ, ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ରୂପ—ଏହାକୁ ମନେ ରଖିଛ? ଏହି ବିଶ୍ୱ କିପରି ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ତାହା କି ମନେ ଅଛି? ଅଜ୍ଞାନର ରୂପ କେମିତି ସାର୍ବଭୌମ ହୋଇ ମୃଦୁ ଓ ଅସ୍ଥିର ଅଛି, ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ କି ମନେ ଅଛି? ମନ ହିଁ ପୁରୁଷ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ—ଲୁଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛି, ଏହି କଥା କି ଭଲ ଭାବେ ମନେ ରଖିଛ? ରାମ, ସମସ୍ତ କଥାର ଅର୍ଥ କି ତୁମେ ଭଲ ଭାବେ ବିଚାର କରିଛ? ଗତ ରାତିର ଚିନ୍ତନ ହୃଦୟରେ ରହିଛି କି? ଯାହାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ ଓ ହୃଦୟରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିଯାଏ, ତାହା ଫଳଦାୟୀ ହୁଏ; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ରାମ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ବିଶିଷ୍ଟ ବାଣୀର ପାତ୍ର ତୁମେ, ତୁମର ହୃଦୟ ଏକାକୀ ଓ ପବିତ୍ର, ମୁକ୍ତିପ୍ରାପ୍ତ ବାଂଶ ପରି। ଏପରି ଅବସରରେ, ରାମ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ, ଯିଏ ପଦ୍ମାସନ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ, କହିଲେ—"ହେ ପୂଜ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ, ଏହି ସର୍ବ ତୁମ ଦୟାରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇଛି; ତୁମର ଉତ୍ତମ ଉପଦେଶ ମୁଁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି। ତୁମେ ଯାହା ଆଦେଶ କର, ସେଇ ଭଳି ହୁଏ; ମୁଁ ଅନିଦ୍ର ରାତିରେ ତୁମର ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରିଛି। ଗତକାଲି ତୁମେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଅନେକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଶବ୍ଦର ଅଳି ଛଡ଼ାଇଥିଲ। ଏହି ସମସ୍ତ ଉପଦେଶ ମୁଁ ହୃଦୟରେ ଗ୍ରହଣ କରିଛି—ମନୋହର, ଧର୍ମମୟ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ସମୁଦ୍ରର ମଣିମାଳା ପରି। ତୁମର ଉପଦେଶ କିଏ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରିବେ ନାହିଁ, ଯାହା କଳ୍ୟାଣକର, ପ୍ରୀତିଦାୟକ, ଧର୍ମମୟ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦାୟକ? ଆମେ, ଯାହାଙ୍କର ସଂସାରୀ ମୋହର ପଟ ଖୋଲିଯାଉଛି, ତୁମ ଦୟାରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଛୁ, ପତ୍ଜଡ଼ ଶେଷ ଦିନ ପରି। ତୁମର ଉପଦେଶ ଆରମ୍ଭରେ ମଧୁର, ମଧ୍ୟରେ ଶୁଭ ଓ ଶେଷରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଫଳ ଦେଉଥାଏ। ତୁମର ଶବ୍ଦ ଯେଉଁଠି ତୁଳସୀ ପରି ଫୁଲିଥାଏ, ଧଳା, ଅକ୍ଷୟ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଓ ହୃଦୟକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ସେସବୁ ସଦା ଆମକୁ ଉତ୍ତମ ଫଳ ଦେଉ। ହେ ନିତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରର ପ୍ରଭୁ, ଧର୍ମର ଅବିରତ ଜଳ ଧାରା ଭଣ୍ଡାର, ଅନେକ ବ୍ରତରେ ନିଷ୍ଠ, ଏବେ ତୁମର ନିର୍ମଳ କୃପା ମୋ ପ୍ରତି ବ୍ୟାପ୍ତ ହେଉ। ଏହା ପରେ ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—"ହେ ସୁନ୍ଦର ରାମ, ଏହି ଶାନ୍ତିର ଅତି ଉତ୍ତମ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଅଂଶକୁ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣ; ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମରେ ସ୍ଥିତ ଓ ଉପକୃତିକର। ଏହି ବହୁକାଳ ଧରିଥିବା ସଂସାରୀ ମୋହ ରଜସ ଓ ତମସ ଗୁଣୀ ଲୋକମାନେ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ମଣ୍ଡପ ମଜବୁତ ଖୁଟିରେ ଭରସା କରେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ପକ୍କା ମୋହ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣୀ ଶୂରବୀରମାନେ ଏବଂ ତୁମ ପରି ଗୁଣବାନ ଲୋକେ ସହଜରେ ତ୍ୟାଗ କରିପାରନ୍ତି, ଯେପରି ସାପ ତାର ପୁରୁଣା ଚର୍ମ ଛାଡ଼ିଦେଉଛି। ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣୀ କିମ୍ବା ରଜସ-ସତ୍ତ୍ୱ ମିଶ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନେ, ହେ ଉତ୍ତମ, ଏହି ସଂସାରର ଅତୀତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ପରମ ସତ୍ୟକୁ ଚିରନ୍ତନ ଭାବରେ ବିଚାର କରନ୍ତି। ଶାସ୍ତ୍ର, ସତ୍ସଙ୍ଗ ଓ ନିଷ୍ପାପତା ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧି ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ, ଦୀପ ପରି ଚମକେ। ସ୍ୱ-ପରିଚୟ ଦ୍ୱାରା ଏକା ମନରେ ନିଜକୁ ନିଜେ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଦରକାର; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞେୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନ ମିଳିନଥାଏ। ଜ୍ଞାନୀ, ବିଚକ୍ଷଣ, ଧୃଡ଼ ଓ ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାମାନେ, ତାହାରେ ତୁମେ, ରାମ, ରଜସ-ସତ୍ତ୍ୱ ଜନିତ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ। ଏହି ସଂସାରର ଉତ୍ପତ୍ତିରେ ଆପଣେ ଦେଖ, କ’ଣ ସତ୍ୟ ଓ କ’ଣ ଅସତ୍ୟ—ସତ୍ୟରେ ଅନୁରାଗୀ ହୁଅ। ଯାହା ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ନାହିଁ, ସେହି କିପରି ସତ୍ୟ ହୋଇପାରିବ? ଯାହା ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ନିତ୍ୟ, ଏହି ସେହି ସତ୍ୟ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଯଦି କାହାରୋ ମନ ଏମିତି ଜିନିଷରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ, ଯାହା ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ନାହିଁ, ତେବେ ସେ ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ମୂଢ଼ରେ କିପରି ବିବେକ ଉଦ୍ଭାସିତ ହେବ?