ନମ୍ର ମନୋଭାବରେ ଏହି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ବାଦ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ଏକ ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧ ଦୃଶ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠାରେ ସୁନ୍ଦର ଜନାନୀମାନେ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ତଳରେ, ମୃଦୁ ବାତାସ ଚାଲିଥିବା ଜନେଲା ପାଖରେ ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଲାଟିସ୍ ମାଝିରେ ଖେଳୁଥିବା ରୂଦ୍ର ଆଲୋକ, ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ ହାଲୁକା ଅଞ୍ଜଳି ଓ ଧୂସର ଚାମରାରେ ବିଚଳିତ ହୁଅଉଛି; ଏହି ଯୁବତୀମାନେ ନିରବତାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ଶୁଭ୍ର ଚାମରା ଧରି ବସିଛନ୍ତି। ମଣ୍ଡପ ତଳରେ, ମୁକୁତା ମଣି ରୂଦ୍ରରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଚମକୁଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ରହିଛି; ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତରଳ ଆଲୋକକୁ ମଧୁ ଭାବି ଚାଖିବାରେ ଭୁଲ କରି, ଏକ ମେଘକୁ ଉଡ଼ିବା ପରି ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି। ବସିଷ୍ଠଙ୍କର ପବିତ୍ର ବାଣୀ ଶୁଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଏହାକୁ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ପ୍ରଶଂସା କରେ, ସୁନ୍ଦର ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ବାକ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଏହାର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତାରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ। ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ—ନଗର, ଆକାଶ ଓ ଅତୀତ ଦିଗରୁ—ରାଜା, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟାଧର, ମହାମୁନି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିରବତାରେ, ମୃଦୁ ଭାବରେ, ଗମ୍ଭୀର ବାକ୍ୟ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ସହ ଏହି ଆସନରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୁଅନ୍ତି। ବାୟୁ ହାଲୁକା ହୋଇ, ସୁନା ଧୂଳିରେ ଲିପ୍ତ ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ଅର୍ଦ୍ଧ-ଖୋଲା ପଦ୍ମ କୁଳରେ ଆକର୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି; ଝୁଲିଥିବା ଘଣ୍ଟିର ରଣ୍ଧାନ ଶୁଣାଯାଏ, ଶୀତଳ ରାତିର ଶିଶିର ପିଆଯାଇଛି। ଚନ୍ଦନ ଓ ଧୂପର ଗନ୍ଧରେ ମିଶିଥିବା ମନ୍ଦ ମେଘ ଆକାଶରେ ଭାସିଯାଏ; ଏହାର ଭିତରେ ଫୁଲର ଧୂଳି ଲଗିଛି, ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ଗୁଞ୍ଜନ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ, ଦଶରଥ ମହାରାଜ, ଗମ୍ଭୀର ଧ୍ୱନିରେ, ନିଶ୍ଚିତ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ବାକ୍ୟରେ, ମୁଖ୍ୟ ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଓ ପୂଜ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କ ଗତକାଲିର ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା, ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟାରେ ଯେଉଁ କ୍ଳାନ୍ତି ଆସେ, ତାଠାରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିଛି କି?” “ଆପଣଙ୍କର ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଓ ଅସାଧାରଣ ବାକ୍ୟ ଆମେ ଏଠାରେ ନିମ୍ନ ମନେ ନେଇଛୁ, ଯେପରି ଅମୃତ ବର୍ଷା ମନକୁ ଶୀତଳ କରେ। ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଅମୃତରେ ହୋଇ ଅନ୍ଧକାର କୁ ଦୂର କରେ, ଏହି ପବିତ୍ର ବାକ୍ୟମାନେ ମନକୁ ଶୀତଳ କରେ। ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅର୍ଥରେ ବସି, ଏହି ବିବେକ ଉପଦେଶ ଅମୃତର ବର୍ଷା ପରି ଭ୍ରମକୁ ଦୂର କରେ।” “ମୂଳ୍ୟବାନ ମନ୍ତ୍ର ଲତା ପରି, ଏହି ଉପଦେଶ ଆତ୍ମା ରତ୍ନକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ; ଅନ୍ଧକାର କୁ ଚନ୍ଦ୍ର କିରଣ ପରି ଦୂର କରେ। ଆପଣଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଲୋକୀୟ ଆସକ୍ତି, ଲୋଭ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବନ୍ଧନକୁ ଶୀତ ଋତୁ ପରି ମୁକ୍ତ କରିଛୁ। ଆପଣଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଛୁ, ଯେପରି ଜନ୍ମାନ୍ଧ ଲୋକ ଚକ୍ଷୁ ଲଗି ମୁଦ୍ରା ଦେଖିଥିବାରେ। ଆପଣଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମନର ଆଭାସ ମେଘ ଦୂର ହେଉଛି।” “ଏହି ଉଚ୍ଚ ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଦୈବତ୍ବ ମୂଳରେ ଅମୃତ ଫୁଲର ବର୍ଷା ପରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ, ଯେପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବିବେକୀଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଦିଏ। ଏଠାରେ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଯେଉଁ ଦିନ ବିତାଯାଏ, ସେ ଦିନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦିନ ଅନ୍ଧକାରରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ବିତିଯାଏ।” “ରାମ, ପଦ୍ମନୟନ, ତୁମେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଶାନ୍ତିରେ ଆବିର୍ଭୂତ କରିବାକୁ ପ୍ରେରିତ ହୁଅ। ରାଜା ଏପରି କହିବା ପରେ, ବସିଷ୍ଠ ଋଷି ରାମଙ୍କୁ ମୁଖାମୁଖି ହୋଇ କହିଲେ—‘ରାଘବ, ତୁମେ ଆମେ ଆଗରୁ କହିଥିବା ଅର୍ଥକୁ ଭଲରେ ଚିନ୍ତା କରି ସ୍ମରଣ କରୁଛ କି?’” “ଏହି ଜଗତରେ ନିର୍ମାଣ ଓ ଗୁଣ-ଭେଦ ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ ବିଭିନ୍ନ ସୃଷ୍ଟିର ଭେଦକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛ କି, ରାମ? ଦିବ୍ୟ ଆକୃତି—ସର୍ବ, ନ-ସର୍ବ, ଅସ୍ତି-ନାସ୍ତି, ପରମ ଆତ୍ମାର ଶୁଭ୍ର ଆକୃତି—ସ୍ମରଣ କରୁଛ କି? ଏହି ବିଶ୍ୱ ଯେପରି ବିଶ୍ୱର ଅଧିପତି ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ତୁମେ ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛ କି, ଏକାମ୍ର ଶିକ୍ଷାର ପାତ୍ର?” “ଅଜ୍ଞାନ ଆକୃତି ଅପାର ହୋଇ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୃଢ଼ ନୁହେଁ, ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛ କି, ବିବେକୀ? ମନ ହିଁ ମନୁଷ୍ୟ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ—ଏହି ବିଚାରକୁ ନମକ ଓ ଅନ୍ୟ ବିଷୟରେ ଶୋଧନ କରି ସ୍ମରଣ କରୁଛ କି, ଧର୍ମପ୍ରିୟ?” “ପ୍ରତ୍ୟେକ ବାକ୍ୟର ଅର୍ଥକୁ ତୁମେ ଭଲରେ ବିଚାର କରିଛ କି, ରାମ? ଗତ ରାତିର ଶୋଧନ ମନରେ ରଖିଛ କି? ଯାହାକୁ ଆବୃତ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରି ହୃଦୟରେ ସ୍ଥିର କରାଯାଏ, ତାହିଁ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ; ଅବହେଳା କଲେ ଏହା ନୁହେଁ। ତୁମେ ଶୁଭ୍ର ଓ ବିଶିଷ୍ଟ ବାକ୍ୟର ପାତ୍ର, ତୁମର ହୃଦୟ ଏକାକୀ ଓ ଶୁଭ୍ର, ମୁକ୍ତି ପାଇଥିବା ବାଂଶ ପରି।” ଏହି ଅବସରରେ, ରାମ ମହାବିଦ୍ୟା ଓ ଶକ୍ତିର ଅଧିକାରୀ, ପଦ୍ମସନ ତନୟ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଓ ପୂଜ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ, ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶିକ୍ଷା ମୋତେ ଦିଆଯାଇଛି, ଏହା ମୂଳ ଅର୍ଥ ମୋତେ ଅନୁଗ୍ରହ କରିଛି। ଆପଣ କହିଥିବା ସମସ୍ତ କଥା ଏହିପରି, ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ନୁହେଁ; ମୁଁ ନିଦ୍ରା ବିନା ଆପଣଙ୍କ ବାକ୍ୟର ଅର୍ଥ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିଛି।” “ଏହି ଦୁଃଖମୟ ଜୀବନର ଅନ୍ଧକାର କୁ ଦୂର କରିବାକୁ, ଗତକାଲି ଆପଣ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶବ୍ଦର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଏକ ଦୀପ ଦେଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭୂମିକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଶୁଭ୍ର, ଆଶ୍ଚର୍ୟଜନକ ବାକ୍ୟ ମୁଁ ମନରେ ନେଇଛି, ସମୁଦ୍ରର ମଣି ପରି। କେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ତୁମ୍ବେ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ ଉପଦେଶକୁ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରିବେ ନାହିଁ—ଏହି ଉପଦେଶ ଉପକାରୀ, ପ୍ରୀତିଦାୟକ, ଶୁଭ୍ର ଓ ଆନନ୍ଦ ଦାୟକ। ଆମେ, ଯେଉଁଠାରେ ଜଗତ ମୋହର ଆବରଣ ଦୂର ହେଉଛି, ଆପଣଙ୍କ ଦୟାରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଛୁ, ଯେପରି ବର୍ଷା ପରି ଦିନ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।” “ଆପଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଭ୍ର—ଆରମ୍ଭରେ ମଧୁର, ମଧ୍ୟରେ ଉନ୍ନତିଦାୟକ, ଶେଷରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଫଳ ଦେଉଥିବା। ଆପଣଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଦିନକୁ ଫୁଲ ପରି ଶୁଭ୍ର, ଅକ୍ଷୟ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ ସଦା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଫଳ ଦେଉ। ଓ ଶାଶ୍୵ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅଧିପତି, ଧର୍ମର ଅବିରାତ ଜଳର ମହାସାଗର, ଅନେକ ବ୍ରତରେ ଦୃଢ଼, ଦୟା ମୋତେ ଦିଅ, ଏକ ଅପରାଧ ନିର୍ମୁକ୍ତ ଅନୁଗ୍ରହ।