ଦଶରଥଙ୍କର ଅତି ବିଶାଳ ଏବଂ ଆନନ୍ଦମୟ ସଭାଗୃହରେ, ସେ ଏକ ରାଜହଂସ ପରି ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ଏକ ହଂସ ଦଳ ସହିତ ପଦ୍ମସରୋବରକୁ ଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ପ୍ରବଳ ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ସିଂହାସନରୁ ତିନିଟି ଦ୍ରୁତ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଲେ। ତାଙ୍କ ସହିତ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ରାଜାମାନେ, ପ୍ରମୁଖ ଋଷି ବସିଷ୍ଠ, ଅନ୍ୟ ମହାର୍ଷି ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ମନ୍ତ୍ରୀ ସୁମନ୍ତ୍ର, ପାଣ୍ଡିତ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁରୋହିତ ଧୌମ୍ୟ, ରାଜପୁତ୍ର ରାମ, ମନ୍ତ୍ରୀପୁତ୍ରମାନେ ଓ ଘନିଷ୍ଠ ସଙ୍ଗୀମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏହା ସହିତ ଜମିନ୍ଦାର, କର୍ମଚାରୀ, ସୁହୋତ୍ର ଭଳି ନାଗରିକ, ମାଳବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେଶର ଦାସମାନେ, ନଗରବାସୀ ଓ ପରିଚାରକମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ଯଥାଯଥ ସ୍ଥାନ ଏବଂ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରି ବସିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଉପରେ ଥିଲା। ସେହି ସ୍ଥିର ଏବଂ ଶାନ୍ତ ସଭାରେ, କୋଳାହଳ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା, କବିମାନେ ନିରବ ଥିଲେ, କଥାବାର୍ତ୍ତା ଶେଷ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ପରିବେଶ ମୃଦୁ ଏବଂ ମଧୁର ଥିଲା। ସେଠି ତରୁଣ ପ୍ରଭାତର କମଳା ଆଲୋକ ଛତାର ଉପରେ ଚଞ୍ଚଳ ଛାୟା ତିଆରି କରିଥିଲା। ମାଳାର ଛେଡ଼ା ମନ୍ଦମନ୍ଦ କମଳ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି କମଳାମଣି ଓ ମୁକ୍ତା ମାଳାର ଉପରେ ଚମକୁଥିଲା। ବଡ଼ ଫୁଲ ଟାଙ୍କିର ଶାଖାଫଳରୁ ମଧୁର ପବନ ଚାରିପାଖରେ ସୁଗନ୍ଧ ବିକିରଣ କରୁଥିଲା। ମୃଦୁ ବାତାୟନ ପାଖରେ ଫୁଲରେ ଛାତିଆଁଥିବା ଶୋଇ ଉଚ୍ଚବଂଶୀ ନାରୀମାନେ ଚାରିପାଖକୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଝାଲରୁ ଆସୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ, ରତ୍ନ ଝଲମଲି କରୁଥିବା ପଙ୍ଖା ଉପରେ ଘୁରୁଥିଲା; ଏହି ଯୁବତୀମାନେ କେବଳ ହଳକା ଚଞ୍ଚଳତା ସହିତ ନିରବ ଭାବେ ଶ୍ୱେତ ଚାମରା ଧରି ବସିଥିଲେ। ପ୍ରାଙ୍ଗଣର ମାଟିରେ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁକ୍ତା ଧୂପ ରୂପେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣକୁ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ କରୁଥିଲା, ମଧୁମକ୍ଷିକା ଏହି ତରଳ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣକୁ ମଧୁ ଭାବି ଚଖୁନଥିଲେ, ଯେପରି ଏକ ଭ୍ରମର ଆକାଶରେ ମେଘକୁ ଫୁଲ ଭାବି ଘୁରେ। ଯେଉଁମାନେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଉପଦେଶ ଶୁଣିଥିଲେ, ସେମାନେ ଏହାର ଗୁଣ ଉପରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କରି କମଳ ମୁଖରେ ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ ସହିତ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ—ନଗର, ଆକାଶ ଓ ପରେ—ରାଜା, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟାଧର, ମହାମୁନି ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଗମ୍ଭୀର ମୌନ ଭାବରେ ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ବାୟୁ ମନ୍ଦ ମନ୍ଦ ଚଳି ଅର୍ଦ୍ଧଖୋଲା କମଳ କୁଡ଼ିରେ ମଧୁର ଝୁଙ୍କାର କରୁଥିବା ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ଉଡ଼ିଉଡ଼ି ଘୁରୁଥିଲେ, ଘଣ୍ଟିର ମଧୁର ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା ଏବଂ ଶୀତଳ ରାତିର ଶିଶିର ଅନୁଭବ ରହିଥିଲା। ଚନ୍ଦନ ଓ ଧୂପ ମିଶିଥିବା ସୁଗନ୍ଧ ମେଘ ଉପରେ ଭାସୁଥିଲା, ତାହାର ଭିତରେ ତାଜା ଫୁଲର ମାନ୍ଦ ଗନ୍ଧ ଏବଂ ଚିତ୍ତକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରୁଥିବା ଭ୍ରମର ଧ୍ୱନି ମିଶିଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ଦଶରଥ ଘନ ମେଘର ଗର୍ଜନ ପରି ଗମ୍ଭୀର ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ କଣ୍ଠରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଭଗବନ୍ତ, ଗତକାଲି ଆପଣଙ୍କର ଜ୍ଞାନମୟ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା, ଆପଣ ତପୋଭାର ଚାଉଁଥିବା କ୍ଲାନ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇଛନ୍ତି କି? ଆପଣଙ୍କ କଥାମୃତ ଆମେ ଆନନ୍ଦ ଓ ତାଜା ଅନୁଭୂତି ଦେଇଛି; ଏହା ମଧୁର ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଥାହେଉଁଠୁ ଅଲଗା। ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଅନ୍ଧକାର ଅପସାରଣ କରେ, ସେପରି ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ବାଣୀ ହୃଦୟକୁ ଶୀତଳ କରେ। ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା, ଉତ୍ତମ ଅର୍ଥ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଏହି ଜ୍ଞାନବାଣୀ ଗଭୀର ମୂଢ଼ତାକୁ ମଧୁମୃଷ୍ଟି ପରି ଦୂର କରେ। ଏହି ବିଦ୍ୱାନ୍ତଙ୍କ ବାଣୀ ଧର୍ମବୃକ୍ଷ ପରି ପୂଜ୍ୟ, ଯାହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଆତ୍ମାର ରତ୍ନକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରୁଥିବା ଜ୍ଞାନ ଲତା। ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରେ, ସେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଓ ଅପମୂଳ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଦୂର କରେ। ଆପଣଙ୍କ କଥା ଦ୍ୱାରା ଆମର କାମନା, ଲୋଭ ଓ ଅନ୍ୟ ଆସକ୍ତି ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଛି, ଯେପରି ଶରତ କାଳ ମେଘକୁ ଚିରିଦେଇଥାଏ। ବସିଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଏବେ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିପାରୁଛୁ, ଯେପରି ଅନ୍ଧଜନ ଦୃଷ୍ଟି ଲାଗି ପ୍ରଥମେ ସୁନା ଦେଖେ। ଏହି ଜଗତ ରୂପୀ ମାୟାର କୁହୁଡ଼ି, ଆପଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ଶରତରେ ମେଘ ପରି ଦୂର ହେଉଛି। ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ପାରିଜାତ ଫୁଲର ରସ ଯେତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ବାଣୀ ସେଠାରୁ ଅଧିକ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ରାଘବ, ଏଠାରେ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ କଟାଯାଉଥିବା ପ୍ରତିଦିନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଅନ୍ୟ ସମୟ ଅନ୍ଧକାରରେ ଅନ୍ଧ ଦିନ ପରି। ରାମ, କମଳନୟନ, ତୁମେ ଯଥାର୍ଥ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ୍ତ, ତେଣୁ ପୁନିଥରେ ଶାନ୍ତ ମୁନିଙ୍କୁ ଉତ୍ତେଜିତ କର।" ଦଶରଥ ଏପରି କହିବା ପରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ବସିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ— “ରାଘବ, ତୁମେ ମୋ ପୂର୍ବରୁ କହିଥିବା ଉପଦେଶର ଅର୍ଥକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୁଝି ମନେ ରଖିଛ କି? ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ତୁମେ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ସୃଷ୍ଟିର ବିଭାଗ ମନେ ରଖିଛ କି? ହେ ରାମ, ତୁମେ ଦେବତ୍ୱର ଯେଉଁ ରୂପ ସବୁ ସଦା ବର୍ଣ୍ଣିତ, ସେଠି ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ—ସମସ୍ତ, ଅସମସ୍ତ, ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି—ତାହା ମନେ ରଖିଛ କି? ଏହି ବିଶ୍ୱ କିପରି ଏହି ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଉଦ୍ଭୂତ, ତୁମେ ଏହା ମନେ ରଖିଛ କି? ଅବିଦ୍ୟାର ରୂପ କିପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଅନନ୍ତ, କିନ୍ତୁ ସୀମିତ ପରି ଦେଖାଯାଏ—ତୁମେ ଏହା ଠିକ୍ ଭାବେ ମନେ ରଖିଛ କି? ମନ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ପୁରୁଷ, ଏହା ସାଲ୍ଟ ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ନିଷ୍କର୍ଷ ଆସିଥିଲା, ତୁମେ ଏହା ଭଲ ଭାବରେ ମନେ ରଖିଛ କି? ରାମ, ଗତରାତିର ଅନ୍ୱେଷଣର ଅର୍ଥ ତୁମେ ଭଲ ଭାବେ ବିଚାର କରି ହୃଦୟରେ ରଖିଛ କି? ଯାହାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ ଏବଂ ହୃଦୟରେ ଭଲ ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଏ, ସେହି ଫଳ ଦେଉଛି; ଅନ୍ୟଥା ଏହା ଫଳଦାୟକ ହୁଏନାହିଁ। ତୁମେ ଶୁଦ୍ଧ ବାଣୀ ପାଇଁ ଅପୂର୍ବ ପାତ୍ର, ତୁମର ହୃଦୟ ଏକାକୀ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ, ମୁକ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ବାଂଶ ପରି।" ଏପରି ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ପରିବେଶରେ, ଦଶରଥ, ବସିଷ୍ଠ, ରାମ ଓ ସମସ୍ତ ମହାପୁରୁଷ ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ଞାନସଭାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ।