ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଜୀବନ ଓ ଜ୍ଞାନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାଧାରା ଚାଲିଥିଲା। ମନୁଷ୍ୟର ମନରେ ‘ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର’ ଭାବନା ଏକ ଭ୍ରମ ଭଳି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଶରତର ମେଘ ଆକାଶରେ ଲମ୍ବିଥାଏ—ଏହି ଭ୍ରମ କେବେ ଶାନ୍ତ ହେବ? ମନ୍ଦାର ଉଦ୍ୟାନର ସୁକୁମାର ସ୍ପର୍ଶରେ ଯେତେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ, ତାହା ବି ଅତି ତୁଚ୍ଛ ଲାଗେ; ଆମର ନିଜସ୍ବ ଏଉଁ ସତ୍ୟ ଅବସ୍ଥା କେବେ ଆମେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବୁ? ତାହା ସହ, ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ ରହିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତ କରିଥାନ୍ତି, ସେହି ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଆମ ମନରେ କେବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବ? ଏଠି ମନର ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ ଦେଖାଯାଏ—‘ପିତା, ମାତା, ପୁତ୍ର’ ଏହି ଶବ୍ଦରେ ମୋତେ ପୁନିଥରେ କେହି ଡାକିବେ ନାହିଁ; ହେ ମନ, ତୁମେ ମୋର ବନ୍ଧନର ପାତ୍ର, ଦୁଃଖର ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କର ଆହାର। ହେ ବୁଦ୍ଧି, ଭଉଣୀ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଭାଇଙ୍କର ଅନୁରୋଧ ପୂରଣ କର; ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଋଷିଙ୍କର ଉପଦେଶ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କର। ଦୁଃଖ ଆସୁଛି ମାତୃସ୍ନେହରେ ଶିଶୁକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବା ପରି; ଏହିଭଳି, ଆଗାମୀ ଦୁନିଆର ନାଶ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ହୁଅ। ଋଷି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କର ଶବ୍ଦ ପ୍ରଥମେ ବିରାଗୀଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣନା କଲା, ପରେ ମୁକ୍ତି ଆକାଂକ୍ଷୀଙ୍କର ଚରିତ୍ର ଓ ତାହାର ଉଦ୍ଭବ କ୍ରମ କଥା କହିଲେ। ତାପରେ ଥିଲା ନିଶ୍ଚଳତାର ବିଭାଗ, ଯେଉଁଥିରେ ବହୁତ ସୁନ୍ଦର ଉଦାହରଣ ଓ ଜ୍ଞାନ ଥିଲା; ଏହାକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ମନେ ପକାଇବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଯଦି ଏକ କଥାକୁ ଶତବାର ଅନୁସନ୍ଧାନ କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ମନ ଗ୍ରହଣ କରୁନାହିଁ, ତେବେ ସେଥିରେ କୌଣସି ଫଳ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସଫଳତାର ମୂଳ ମନରେ ଅଛି। ଏଭଳି ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ରାତି ଚାଲିଗଲା, ଯେପରି ଏକ ପଦ୍ମ ରବିକିରଣ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରେ। କୌଣସି ଅନ୍ଧକାର କୋଣାକୋଣି ରହିଗଲା, କୌଣସି ଲାଲିମା ଦେଖାଦେଲା; ତାପରେ ତାରାମାଳା କ୍ଷୀଣ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ମନେ ହେଲା ଯେପରି ରାମ ଓ ସୀତା ଉପସ୍ଥିତ। ପ୍ରଭାତ ସଙ୍ଗୀତର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁ ଥିବା ମହାନ୍ୟ ରାଘବ ଏକ ପଦ୍ମ ପୁଷ୍କରିଣୀରୁ ପଦ୍ମ ଉଠିଥିବାପରି ଉଠିଲେ। ସକାଳ ନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି, ଭାଇମାନେ ଓ ଅନୁଚରମାନେ ସହିତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଗୃହକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେଠାରେ ଦେଖିଲେ ଯେ ବଶିଷ୍ଠ ମୁନି ଏକାକୀ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ; ଦୂରରୁ ରାମ ଶିର ନମାଇ ସମ୍ମାନ କଲେ। ସେମାନେ ବନ୍ଧୁମାନେ ମଧ୍ୟ ବିନୟରେ ନମି ଦଣ୍ଡବତ୍ କଲେ, ଯେପରି ଅନ୍ଧକାର ଦିଗବଳୟରୁ ହଟିଯାଏ। ରାଜା, ରାଜପୁତ୍ର, ଋଷି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସମ୍ମିଳିତ ଭାବେ ଶାନ୍ତ ଗୃହକୁ ଆସିଲେ, ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଗୃହ ହାଥୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ରାଜମହଳ ପରି ଉଜ୍ୱଳ ହେଲା। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବଶିଷ୍ଠ ଧ୍ୟାନରୁ ବାହାରିଲେ; ସଠିକ୍ ଆଚରଣରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଗୃହଣ କଲେ। ପରେ ଋଷିମାନେ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ବଶିଷ୍ଠ ତ୍ୱରିତ ରଥାରୋହଣ କଲେ, ଯେପରି ପଦ୍ମଜ ଦେବତା ପଦ୍ମ ଉପରେ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ସେ ବିଶାଳ ସେନା ସହିତ ଦଶରଥଙ୍କ ଗୃହକୁ ଗଲେ, ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଦେବସହ ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ବଡ଼ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ସଭାଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ରାଜହଂସ ପଦ୍ମପୁଷ୍କରିଣୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦଶରଥ ରାଜା ତାଙ୍କ ସିଂହାସନରୁ ତିନି ପଦକ୍ଷେପ ନେଇ ତ୍ୱରିତ ଆଗକୁ ଆସିଲେ। ସେଠାରେ ଦଶରଥ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ, ବଶିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ, ଦୃଷ୍ଟା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ (ଯଥା ସୁମନ୍ତ୍ର), ଅଧ୍ୟୟନଶୀଳ ପୁରୋହିତ (ଯଥା ଧୌମ୍ୟ), ରାଜପୁତ୍ର (ଯଥା ରାମ), ମନ୍ତ୍ରୀପୁତ୍ର, ଓ ନିକଟ ମିତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଅନୁଚର, ଅଧିକାରୀ, ସୁହୋତ୍ର ଭଳି ନାଗରିକ, ମାଳବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେଶର ସେବକ, ନଗରବାସୀ, ପରିଚାରକମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନ ଏବଂ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ବସିଲେ। ଏହି ଶାନ୍ତ ସଭାରେ ସମସ୍ତ କଳାହ ଶମିତ ହୋଇଥିଲା, ବାର୍ତ୍ତାଳାପ ଶେଷ, ପ୍ରଶ୍ନ ହୋଇଗଲା, ପରିବେଶ ମୃଦୁ ଓ ଶିତଳ। ଉଦୟାତ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟର ମୃଦୁ ରଶ୍ମି ହେମାବା ଧୂଳିର ମେଘ ପରି ବିକିରଣ ହେଉଥିଲା। ମାଳାର ଧାର ପଦ୍ମର ଗୁହାକୁ କମ୍ପିଯାଉଥିଲା; ପଦ୍ମରାଗ ମଣି ଉପରେ ଚଞ୍ଚଳ ମୁକ୍ତାମାଳା ଝଲମଲ କରୁଥିଲା। ଚାରିପାଖରେ ମହାପୁଷ୍ପମୟ ଶାଖାଓ ତାରୁ ମୃଦୁ ସୁଗନ୍ଧି ବାତାସ ବହୁଥିଲା। ମୃଦୁ ଜନେଲା ବାଟି ଶୈଳୀରେ ଶୋଭିତ ଶୟନାସନରେ, ପୁଷ୍ପରେ ଛାଉଥିବା ଭୂମିରେ ଉଚ୍ଚବର୍ଗର ନାରୀମାନେ ଚାରିପାଖ ଦେଖୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଜାଲିରେ ଖେଳୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ, ମାଣିକ୍ୟ ଝଲକା ରଖିଥିବା ପଙ୍କଜପଙ୍ଖା, ଏବଂ ଚଞ୍ଚଳତାରେ ଅଳ୍ପ, ମୌନ ଓ ଶ୍ୱେତ ଚାମରା ଧରି ବସିଥିଲେ। ମଣିମୟ ଚତୁର୍ଦ୍ଦିକ ଭୂମିରେ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁକ୍ତା ରବିକିରଣକୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ପ୍ରତିଫଳିତ କରୁଥିଲା, ମଧୁମକ୍ଷିକା ଏହି ତରଳ ଧୂପକଣିକାକୁ ମଧୁ ଭାବି ଚୁଷିନଥିଲେ, ଯେପରି ମୌ ଭ୍ରମର ଆକାଶର ମେଘକୁ ଫୁଲ ଭାବି ଘୂରୁଥିଲା। ଯିଏ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ପବିତ୍ର ଉପଦେଶ ଶୁଣିଛି, ସେ ଉତ୍ସାହରେ ଏହାକୁ ମହାନ୍ତିରେ ପ୍ରଶଂସା କରେ, ମୃଦୁ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଶବ୍ଦରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ହସି ଏହାର ଗୁଣରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ। ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ—ନଗର, ଆକାଶ ଓ ଅନ୍ୟଅଞ୍ଚଳରୁ—ରାଜା, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟାଧର, ମହାମୂନି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଲେ, ଗମ୍ଭୀର ଶବ୍ଦର ମୌନ ସହିତ। ଶିତଳ ବାତାସ ଅର୍ଦ୍ଧଉନ୍ମୁକ୍ତ ପଦ୍ମକୋଷରେ ବନ୍ଧା ମଧୁମକ୍ଷିକା ଝୁଣୁଝୁଣୁ ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଉଥିଲା, ଝୁଲୁଥିବା ଘଣ୍ଟିର ଛନ୍ଛନାହଟ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା, ଶିତଳ ରାତିର ତିରି ମଧୁପାନ କରିଥିଲା। ଚନ୍ଦନ ଓ ଧୂପର ମିଶ୍ରିତ ସୁଗନ୍ଧର ମେଘ ଉପରେ ଭାସୁଥିଲା, ତାହାର ଭିତରେ ତରୁଣ ପୁଷ୍ପର ଗୁନ୍ଧ ମିଶିଥିଲା; ଏହାର ଭିତରେ ପୁଷ୍ପର ଧୂଳି ଲଗିଥିଲା, ମଧୁମକ୍ଷିକା ରବି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା।