ମନ ଉପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଲେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ସାଧନା ଲାଭ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ହେ ପାହାଡ଼ ଶିକ୍ଷକ, ଅବିଦ୍ୟାରେ ଆମେ ଏହାକୁ ଏମିତି ହରାଇଦେଇଛି, ଯେମିତି ଏକ ଶିଶୁ ଯକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଅନ୍ମାଦରେ ଥାଏ। ଏବେ ମୋ ମନ କେବେ ନିଜ ଶାନ୍ତିରେ ବିଶ୍ରାମ ନେବ, ସଂସାର ର ଅଶାନ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ତାହା ତାର ଆଦର୍ଶ ପ୍ରିୟଜନକୁ ପାଇଥିବା ଶିଶୁ ଭଳି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିବ? ମୋ ମନ କେବେ ସଫା ହୋଇ, ଚଞ୍ଚଳତା ଓ ଜିଜ୍ଞାସାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେଇ ଅପାର ପଥରେ ବିଶ୍ରାମ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହେବ? ଚନ୍ଦ୍ରମାଠାରୁ ଠଣ୍ଡା ଏକ ସ୍ଥାନରେ, କଳା ଓ ସଙ୍ଗୀତର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ ବିଶ୍ରାମ କରି, ମୁଁ କେବେ ଏହି ସଂସାରକୁ ହାସି ଉଡ଼ାଇ ପାରିବି? ମନ କେବେ ତାହାର ଦୁର୍ବଳ ଆକାରକୁ ଛାଡ଼ି, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଲୀନ ହୋଇ, ତରଙ୍ଗ ଯେମିତି ପାଣିରେ ଲୟ ହୁଏ, ସେଭଳି ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରିବ? ଅଭିଳାଷାର ତରଙ୍ଗରେ ଉତ୍ତେଜିତ ଏହି ସଂସାର ସାଗରକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରି, ମୋ ମନ ମାୟାର ମଗର ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ, କେବେ ଏହି ଜ୍ୱରରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ? ଶାନ୍ତ ଓ ପବିତ୍ର ପଥରେ, ଆମେ ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ, କେବେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସମଦୃଷ୍ଟି ନେଇ ବସିପାରିବୁ? ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରର ଜ୍ୱର, ଯାହା ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରୁଛି, କେବେ ମୋ ମନରେ ଶାନ୍ତ ହେବ? ହେ ବୁଦ୍ଧି, ଯେପରି ଏକ ଦୀପ ନିରବ ବାତାବରଣରେ ଅବିକୃତ ଓ ସ୍ଥିର ହୁଏ, ତୁମେ ତୁମ ନିଜ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାକୁ ଜାଣିଲେ ସହଜରେ ଶାନ୍ତି ପାଇବ। ଯେତେବେଳେ ତୁମ ସେନ୍ସଗୁଡ଼ିକ ଅନର୍ଥକ ଉଦ୍ୟମର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଇଛି, ସେମାନେ ଦୁଃଖକୁ ସହଜରେ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିବ, ତେବେ ତୁମେ ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଡ଼ିଯିବା ଗରୁଡ଼ ଭଳି ହେବ। "ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର" — ଏହି ମୃଗମରିଚିକା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଶରତର ମେଘପଟ ଭଳି, କେବେ ଏହା ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେବ? ମନ୍ଦାର ଉଦ୍ୟାନର ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ପର୍ଶରେ ମିଳୁଥିବା ସୁଖ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୁଚ୍ଛ ଲାଗେ, ଆମେ କେବେ ସେଇ ନିଜ ସ୍ବରୂପ ସ୍ଥିତିକୁ ଲାଭ କରିପାରିବୁ? ଏହି ରାଗ ଶୂନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହିଥିବା ପବିତ୍ର ଦୃଷ୍ଟି କେବେ ତୁମ ମନରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେବ? ହାଁ, ବାପା, ମା, ପୁଅ — ଏହି ଶବ୍ଦମାନେ ଆଉ କଦାଚିତ୍ ମୋତେ ଡାକିବେ ନାହିଁ; ହେ ମନ, ତୁମେ ମୋର ବନ୍ଧନର ପାତ୍ର, ଦୁଃଖର ଭୋଜନ ଯେଉଁ ଲୋକ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ହେ ବୁଦ୍ଧି, ଭଉଣୀ, ତୁରନ୍ତ ଭାଇଙ୍କ ଅନୁରୋଧ ପୂରଣ କର; ଆମର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ, ଋଷିଙ୍କ କଥା ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କର। ବିପଦ ଏହି ସଂସାରରେ ମାଆ ତାଙ୍କ ଶିଶୁକୁ ଯେପରି ଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି, ସେଭଳି ଆସୁଛି; ତେଣୁ ଆଗାମୀ ଦିନରେ ସଂସାର ନାଶ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ହେଇ ରହ। ମହାର୍ଷି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ କଥା ପ୍ରଥମେ ବିରକ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ, ପରେ ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଆଚରଣ ବିଷୟରେ, ଏବଂ ପରେ ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି କ୍ରମ ସଂପର୍କରେ। ଏହାପରେ ଏକ ସ୍ଥିରତା ବିଷୟକ ଅଧ୍ୟାୟ ଆସିଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଅନେକ ସୁନ୍ଦର ଉଦାହରଣ ଥିଲା, ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ — ଏହାକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ମନେ ପକା। ସେଇଥିରେ ଯଦି ଏକ କଥାକୁ ଶତବାର ବି ଅନୁଶୀଳନ କରାଯାଏ, ମନ ଗ୍ରହଣ କରିନଥିଲେ ତାହା ଫଳହୀନ ହୁଏ, ଶରତ ମେଘ ପରି; ତେଣୁ ମନ ହିଁ ସଫଳତାର ମୂଳ। ଏଭଳି ଉଚ୍ଚ ଚିନ୍ତନ ଓ ମନନରେ ତାଙ୍କ ରାତି କଟିଗଲା, ଯେପରି ଏକ ପଦ୍ମ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଆଶା କରି ଅପେକ୍ଷା କରେ। ଅନ୍ଧକାର କିଛି କୋଣାରେ ରହିଗଲା, କିଛି ଲାଲିମା ଦେଖାଦେଲା; ତାପରେ ତାରାମାନେ ହ୍ରାସ ପାଇବା ସହ, ଏମିତି ଲାଗିଲା ଯେ ରାମ ଓ ସୀତା ଉପସ୍ଥିତ। ପ୍ରଭାତର ତୁରୀ ଶବ୍ଦରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁ ଥିବା ମହାନ ରାଘବ ଉଠିଲେ, ପଦ୍ମପୁଷ୍କରରୁ ପଦ୍ମ ଯେପରି ଉଠେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରଭାତ ନିୟମ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଭାଇମାନେ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିଚାରକମାନେ ସହିତ, ସେ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଗୃହକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ତିନି ଦୂରରୁ ଦେଖିଲେ, ଋଷି ବଶିଷ୍ଠ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଓ ଆତ୍ମନିଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥାରେ ଏକାକି ବସିଛନ୍ତି; ରାମ ଶିର ନମାଇ ସେଠାରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ସେମାନେ ନମସ୍କାର କରି ଶ୍ରଦ୍ଧା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ, ଯେପରି ଦିଗ୍ବଳୟର ଅନ୍ଧକାର ଅପସାରିଗଲା। ରାଜା, ରାଜପୁତ୍ର, ଋଷି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମୌନ ଗୃହକୁ ଆସିଲେ, ଯେପରି ଦେବମାନେ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଗୃହ ଏତେ ଲୋକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଦ୍ୱାରା ମଣ୍ଡିତ, ରାଜମହଳ ପରି ଚମକୁଥିଲା। କିଛି ସମୟ ପରେ, ବନ୍ଦନା ପାଇଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉଚିତ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରି, ମହାନ ବଶିଷ୍ଠ ଧ୍ୟାନରୁ ବାହାରିଲେ। ତାପରେ ଋଷିମାନେ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହିତ, ବଶିଷ୍ଠ ତ୍ୱରିତ ରଥାରୋହଣ କଲେ, ଯେପରି ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମା ପଦ୍ମରେ ବସିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି। ସେ ଦଶରଥଙ୍କ ଗୃହକୁ ଗଲେ, ବଡ଼ ସେନା ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିଲେ, ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ଦଶରଥଙ୍କ ବିଶାଳ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ସଭାଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ରାଜହଂସ ପଦ୍ମପୁଷ୍କରରେ ତାଙ୍କ ସହ ହଂସମାନେ ସହିତ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହି ସମୟରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ସିଂହାସନରୁ ତିନି ପାଦ ଚାଲି ଶୀଘ୍ର ବାହାରିଲେ। ସେଠାକୁ ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ, ଦଶରଥ ଓ ବଶିଷ୍ଠ ଭଳି ଋଷିମାନେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଠାରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଭଳି ମନ୍ତ୍ରୀ, ଧୌମ୍ୟ ଭଳି ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଦାରୀ ପୂରୋହିତ, ରାମ ଭଳି ରାଜପୁତ୍ର, ମନ୍ତ୍ରୀପୁତ୍ର, ନିକଟ ମିତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏଠାରେ ସାମନ୍ତ, କର୍ମଚାରୀ, ସୁହୋତ୍ର ଭଳି ପୌରଜନ, ମାଲବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେଶର ସେବକ, ନଗରବାସୀ ଓ ଚାକରିଆ ମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ନିଜ ଯଥାଯଥି ସ୍ଥାନ ଓ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ବସିଥିଲେ। ସେଇ ଶାନ୍ତ ସଭାରେ, ଯେଉଁଠାରେ କୋଳାହଳ ଅପସାରିଥିଲା, ଗାନ୍ଧର୍ବମାନେ ନିରବ ଥିଲେ, ଚର୍ଚ୍ଚା ଶେଷ ହୋଇଥିଲା, ବାତାବରଣ ମୃଦୁ ଥିଲା। ନବଦିନର କ୍ଷୀରାବାହୁଳ୍ୟ ରଙ୍ଗରେ, କୁମ୍କୁମ ଧୂଳି ଭଳି, ଆଲୋକ ଛତ୍ର ଉପରେ ଖେଳୁଥିଲା।