ଏହି ଶୁଭ୍ର ରାତିଟି, ରାମଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତେ ନିଜ-ନିଜ ପ୍ରତ୍ୟହ ଦିନଚର୍ୟାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରି ଅନୁଭବ କରି ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କଟାଇଦେଲେ। କିନ୍ତୁ ରାମ, ମହାର୍ଷି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କର ମଧୁର ଓ ଉତ୍ତମ ବାଣୀ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରି ରହିଲେ, ଯେପରି ଏକ ହାତୀ ପୂର୍ବରୁ ଚାଖିଥିବା ଆଖୁ ମିଠାସ୍ବାଦ ଉପଭୋଗ କରେ। ରାମଙ୍କ ମନରେ ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା—ଏହି ସଂସାରୀ ଚକ୍ର କ’ଣ? ଏଠାରେ ଏମିତି ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ, ଲୋକମାନେ କିଏ? ସେମାନେ କେମିତି ଆସନ୍ତି, ଯାଆନ୍ତି, ଏହାର କାରଣ କ’ଣ? ମନର ସ୍ବରୂପ କ’ଣ, ଏହି ମନ କେମିତି ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ? ଯଦି ଏହା ମାୟା, ତେବେ ଏହା କେମିତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଓ ଶମିତ ହୁଏ? ଯେତେବେଳେ ଏହା ଶମିତ ହେବ, ତେବେ କାହା ପାଇଁ ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ପାପ ରହିବ? ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ଏହି ସୀମାବଦ୍ଧତା କେମିତି ଆସିଲା? ବଶିଷ୍ଠ ମୁନି ମନର ଲୟ ବିଷୟରେ କ’ଣ କହିଛନ୍ତି? ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ଓ ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ କ’ଣ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି? ‘ଜୀବ’, ‘ଚିତ୍ତ’, ‘ମନ’, ‘ମାୟା’—ଏହି ସବୁ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅସତ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ରୂପରେ ଆତ୍ମା ନିଜେ ସଂସାର ରଚନା କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ, ମନର ସୂତ୍ରରେ ବନ୍ଧା, ଯେତେବେଳେ ଶେଷ ହେଉଛି, ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଏମିତି ଅସାଧ୍ୟ ରୋଗ କେମିତି ଆମେ ସୁସ୍ଥ କରିପାରିବା? ମୁଁ କିପରି ବିବେକ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭୋଗ ଚକ୍ରକୁ ଖଣ୍ଡିପାରିବି, ଯେପରି ହଂସ ଦୁଧ ଓ ପାଣିକୁ ଅଲଗା କରେ? ଭୋଗ ଛାଡ଼ିପାରିବା ଅସମ୍ଭବ, ଏହା ଛାଡ଼ିବା ବିନା ଦୁଃଖ ଦୂର ହେଉନାହିଁ—ଏ କେତେ ଦୁର୍ଲଭ ସ୍ଥିତି! ଏହି ସାଧନା କେବଳ ମନ ନିଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ସାଧ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନରେ ମୁଁ ଏହାକୁ ଶିଶୁ ପରି ଖେଳି ହରାଇଦେଇଛି। ମୋ ମନ କେବେ ନିଜ ସ୍ୱଶାନ୍ତିରେ ପହଞ୍ଚି, ସଂସାର ତରଙ୍ଗରୁ ମୁକ୍ତି ଲଭି, ପ୍ରିୟ ଶିଶୁ ପାଇଁ ଶିଶୁ ଯେପରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, ସେପରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିବ? କେବେ ମୋ ମନ ପବିତ୍ର, ଅଶାନ୍ତି ଓ ଜିଜ୍ଞାସା ରହିତ ହୋଇ, ଅସୀମ ପଥରେ ବିଶ୍ରାମ କରିବ? କେବେ ଶିଳ୍ପ ଓ ସଙ୍ଗୀତର ପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ ଭରିଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରମାଠାରୁ ଠଣ୍ଡା ସ୍ଥାନରେ ବସି, ମୁଁ ସଂସାରକୁ ହାସିପାରିବି? କେବେ ମନ ନିଜ ଦୁର୍ବଳ ଆକୃତିକୁ ଛାଡ଼ି, ଆତ୍ମାରେ ଲୟ ହୋଇ, ତରଙ୍ଗ ଜଳରେ ଲୟ ହେବା ପରି ଶାନ୍ତି ଲଭିବ? କେବେ ମୁଁ ଏହି ଭାବନା ତରଙ୍ଗରେ କ୍ଷୁଭିତ ସଂସାର ସାଗର ପାର୍ ହୋଇ, ମାୟା ମଗର ସହିତ ଦୁଃଖ ମୁକ୍ତ ହେବି? କେବେ ଶାନ୍ତ ଓ ପବିତ୍ର ପଥରେ ଆମେ, ମୁକ୍ତି ଉପାସକ, ଦୁଃଖ ହୀନ ଓ ସମଦୃଷ୍ଟି ହୋଇ ବସିପାରିବା? ସଂସାର ଜ୍ୱର ଯାହା ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରେ, ମୋ ମନରେ କେବେ ଶମିତ ହେବ? ଓ ବୁଦ୍ଧି, ଯେପରି ବାୟୁ ଶୂନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଦୀପଶିଖା ନିର୍ମଳ ଓ ଅଚଳ ହୁଏ, ତୁମେ ନିଜ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଜାଣିଲେ ସାଥିକ୍ ଶାନ୍ତି ଲଭିବ। ତୁମ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଅନର୍ଥ ପ୍ରୟାସର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ଅସୁବିଧା ବିନା ଦୁଃଖ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ତୁମେ ଗରୁଡ଼ ପରି ସାଗର ଉପରେ ଉଡ଼ିଯିବ। ଏହି ‘ମୁଁ ଏହି’, ‘ଏହା ମୋର’ ଭ୍ରମ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ, ଶରତ ମେଘ ପରି, କେବେ ଏହା ଶମିତ ହେବ? ମନ୍ଦାର ଉଦ୍ୟାନର ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ପର୍ଶରେ ମିଳୁଥିବା ସୁଖ ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ; କେବେ ଆମେ ନିଜ ସ୍ଵରୂପ ନିର୍ମଳ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବୁ? ନିର୍ମୋହ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହିଥିବା ଶୁଧ୍ଧ ଦୃଷ୍ଟି କେବେ ତୁମ ମନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବ? ବାପା, ମା, ପୁଅ—ଏହି ଶବ୍ଦ ମୋତେ ପୁନି କେବେ ଡାକିବେ ନାହିଁ; ଓ ମନ, ତୁମେ ମୋ ବନ୍ଧନର ପାତ୍ର, ଦୁଃଖ ଭୋଗୀମାନଙ୍କର ଆହାର। ଓ ବୁଦ୍ଧି, ବନ୍ଧୁ ପ୍ରାର୍ଥନା ପୂରଣ କର, ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ମୁନିର ବାଣୀ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କର। ଦୁଃଖ ତୁମକୁ ମାତୃସ୍ନେହରେ ଝାପେଇ ଆସୁଛି, ତେଣୁ ଆଗାମୀ ଦିନରେ ତୁମେ ମୋକ୍ଷ ନିମିତ୍ତେ ଦୃଢ଼ ହୁଅ। ବଶିଷ୍ଠ ମୁନି ପ୍ରଥମେ ବୈରାଗ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ବିଷୟରେ, ପରେ ମୁକ୍ତି ଆକାଙ୍କ୍ଷୀଙ୍କ ଆଚରଣ ବିଷୟରେ, ତା’ପରେ ସେମାନଙ୍କ ଉଦୟ କ୍ରମ ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ। ଏଉଁପରି, ନିଶ୍ଚଳତା ବିଭାଗ ଅନେକ ଉଦାହରଣରେ ଶୋଭିତ, ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଏହି ସମସ୍ତକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ମନେ ପକା। ଶତ ଶତ ଥର ଅନୁସନ୍ଧାନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ମନ ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ, ତେବେ ଏହା ଶରତ ମେଘ ପରି ଫଳହୀନ; ତେଣୁ ମନ ହିଁ ସାଧନାର ସାର। ଏପରି ଉଚ୍ଚ ଚିନ୍ତା ଓ ଉତ୍ତମ ବିଚାରରେ ରାମଙ୍କ ରାତି ଶେଷ ହେଲା, ଯେପରି ଏକ ପଦ୍ମ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଶାରେ ରାତି ବିତାଏ। ଦିଗନ୍ତରେ କିଛି ଅନ୍ଧାର ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିଲା, କିଛି ଲାଲିମା ଦେଖାଦେଲା; ତା’ପରେ ତାରାମଣ୍ଡଳ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ରାମ ଓ ସୀତା ଉପସ୍ଥିତ ଅନୁଭୂତି ହେଲା। ସକାଳ ବାଜା ଶବ୍ଦ ହେଲା, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁଁହଁ ଥିବା ମହାନ ରାଘବ ଜଳପଦ୍ମରୁ ପଦ୍ମ ଯେପରି ଉଦିତ ହୁଏ, ସେପରି ଉଠିଲେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରଭାତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଭାଇମାନେ ଓ ଚୟିତ ସମ୍ବାଦୀ ସହିତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ନିବାସକୁ ଯାଇଲେ। ସେଠାରେ ଦେଖିଲେ, ବଶିଷ୍ଠ ମୁନି ଏକାକୀ, ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଓ ଆତ୍ମାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ବସିଛନ୍ତି; ଦୂରରୁ ରାମ ନମ୍ର ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ସେମାନେ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ସେମାନେ ନମସ୍କାର କରି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଭରା ଭାବରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ, ଯାଏଁଯାଏଁ ଦିଗ ଆବୃତ କରିଥିବା ଅନ୍ଧାର ହଟିଗଲା। ରାଜା, ରାଜପୁତ୍ର, ଋଷି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମୌନ ନିବାସକୁ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକକୁ ଦେବମାନେ ଯିବା ପରି ଆସିଲେ। ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଗୃହ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଦ୍ୱାରା ଭରିଗଲା, ରାଜମହଳ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବଶିଷ୍ଠ ମୁନି ଧ୍ୟାନରୁ ଉପରେ ଉଠି, ଯଥାଯଥ ଆଚରଣରେ ନମସ୍କାର କରିଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ତା’ପରେ ଋଷିମାନେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହିତ, ତ୍ୱରିତ ଚଳନରେ ରଥାରୋହଣ କରି, ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମା ପଦ୍ମ ଉପରେ ଚଢ଼ିବା ପରି, ଦଶରଥଙ୍କ ଗୃହ ପ୍ରତି ଯାଇଲେ। ସେଉଁଠି ବଡ଼ ସେନା ସହିତ, ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୀକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଯିବା ପରି, ବଶିଷ୍ଠ ଦଶରଥଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।