ଏହି ସମୟରେ, ବସିଷ୍ଠ, ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ, ଋଷି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସ୍ୱସ୍ୱ ଗୃହର ରସ୍ତାରେ ନିଜ ନିଜ କାମକୁ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ମନୋହର ପଦ୍ମ, ଶତଦଳ ଓ ନୀଳ ପଦ୍ମରେ ଭରିଥିବା ଝିଲିକା ଓ ପୋଖରୀରେ, ଚକ୍ରବାକ, ହଂସ ଓ ବକମାନଙ୍କ ସହ ଅନନ୍ୟ ଜଳପାକ୍ଷୀମାନେ ବିହାର କରୁଥିବା ଜଳାଶୟରେ ସ୍ନାନ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଗାଈ, ଜମି, ସୁନା, ଶଯ୍ୟା, ଆସନ, ଖାଦ୍ୟ, ଓଡ଼ଣା ଦାନ କରିଥିଲେ। ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଓ ମଣିମାଣିକ୍ୟରେ ଅଳଙ୍କୃତ ନିଜ ନିଜ ରାଜମହଳରେ ଅଚ୍ୟୁତ, ଈଶ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ପୁଅ, ନାତି, ବନ୍ଧୁ, ଦାସ, ଆତ୍ମୀୟ ଓ ସଙ୍ଗୀମାନେ ସହିତ ସମ୍ୟକ୍ ଭୋଜନର ଆନନ୍ଦ ଉଠାଇଥିଲେ। ସେହି ଶହରରେ ଦିନଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁମଧୁର ଓ ଶିତଳ ପବନରେ ମନୋହର ଥିଲା, ଏବେ ତାହାର ଏକ ଅଷ୍ଟମାଂଶ ଅଂଶ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିଲା। ସେମାନେ ସାନ୍ଧ୍ୟା ବେଳକୁ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ଆଚାରାନୁସାରେ କାଟି, ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମୟ ଅତିବାହିତ କରିଥିଲେ। ତା’ପରେ ସେମାନେ ଭକ୍ତି ଭାବରେ ସାନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କଲେ, ଅଘମର୍ଷଣ ସୂକ୍ତ ପାଠ କଲେ, ମଙ୍ଗଳମୟ ସ୍ତୁତି ଗାଇଲେ ଓ ମଧୁର ଗୀତ ଗାଇ ଶ୍ରବଣ କଲେ। ଏହିପରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା—ଅନ୍ଧକାର ନୟନ ନାରୀମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ହରଣ କରୁଥିବା—ଦେବମଣ୍ଡଳର ଦୁଧ ସାଗରରୁ ଉଦିତ ହେବା ପରି ତୁଷାର ଛିଟାଇ ଉଦୟ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରଘୁବଂଶୀମାନେ ଫୁଲ ଓ କପୂର ଛିଟାଯାଇଥିବା ଶଯ୍ୟାରେ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ର ଚକ୍ର ପରି ଶୀତଳ ଓ ମନୋହର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୟନ କଲେ। ରାମ ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟମାନେ ସ୍ୱାଭାବିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ ଓ ସୁନ୍ଦର ରାତିକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରି ଅତିବାହିତ କଲେ। କିନ୍ତୁ ରାମ ଏକାକୀ ବସି, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ମଧୁର ଓ ଉତ୍ତମ ଉପଦେଶ ଉପରେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତନ କରୁଥିଲେ; ଯେପରି ହାତୀ ଆଗରୁ ଚାଖିଥିବା ଇଖୁର ରସକୁ ପୁନଃ ପୁନଃ ଆସ୍ୱାଦନ କରେ, ସେପରି ରାମ ତାହାକୁ ମନେ ମନେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମନରେ ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା—ଏହି ସଂସାରରେ ଯାତ୍ରା କ’ଣ? ଏହି ଲୋକମାନେ କିଏ? ଏଠାରେ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀମାନେ କେମିତି ଆସନ୍ତି ଓ ଯାଆନ୍ତି? କାହିଁକି ଏହି ଘଟେ? ମନର ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ? ଏହା କେମିତି ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ? ଏହି ସବୁ ମାୟା ତ? ଯଦି ମାୟା, ତେବେ ଏହା କେମିତି ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ କେମିତି ନିବୃତ୍ତି ହୁଏ? ଏହା ନିବୃତ୍ତି ହେଲେ କାହା ପାଇଁ ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ପାପ ରହିବ? ଏହି ପ୍ରତିବନ୍ଧ କିପରି ଆତ୍ମାର ମଧ୍ୟରେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା? ଏହି ମନ ନାଶ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ମହାମୁନି କ’ଣ କହିଛନ୍ତି? ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ଓ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ସମ୍ବନ୍ଧରେ କ’ଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି? ‘ଜୀବ’, ‘ଚିତ୍ତ’, ‘ମନ’, ‘ମାୟା’—ଏହି ଶବ୍ଦରେ ଯେ ଆତ୍ମା ନିଜେ ଏହି ସଂସାରକୁ ବିଭିନ୍ନ ଅସତ୍ତ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଏହି ମନର ସୂତ୍ରରେ ବନ୍ଧିଥିବା ସମସ୍ତ ଯଦି ନିବୃତ୍ତି ହୁଏ, ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ରୋଗକୁ ଆମେ କିପରି ନିବାରଣ କରିପାରିବା? ମୁଁ କିପରି ବିବେକ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭୋଗ ଶୃଙ୍ଖଳକୁ, ଯେଉଁଥିରେ ମେଘମାଳା ପରି ଲାଗି ରହେ, ହଂସ ପରି ଦୁଧ ଓ ଜଳ ବିଭାଗ କରେ, ଭିନ୍ନ କରିପାରିବି? ଭୋଗକୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବା ଯାଏଁ ଦୁଃଖ ଜୟ ହୁଏନାହିଁ; ଏହି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା କେମିତି ଆମ ଉପରେ ଆସିଛି! ମନ ନିଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଉପଲବ୍ଧି ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଓ ଗିରିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଜ୍ଞାନରେ ମୁଁ ଏହାକୁ ଶିଶୁ ପରି ଅବିବେକରେ ଖୋଇଦେଇଛି। କେବେ ମୋର ମନ ସଂସାର ଚଞ୍ଚଳତାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଶାନ୍ତିରେ ବସି, ପ୍ରିୟ ଶିଶୁ ମିଳିଲେ ଯେପରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିବ? କେବେ ମୋର ମନ ପରିଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଚଞ୍ଚଳତା ଓ ଜିଜ୍ଞାସାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଅସୀମ ମାର୍ଗରେ ବିଶ୍ରାମ କରି ପବିତ୍ର ହେବ? କେବେ ମୁଁ ଚନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ମଧୁର ଏବଂ କଳା-ସଙ୍ଗୀତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ଶୀତଳ ସ୍ଥାନରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସି, ସଂସାରକୁ ଅବହେଳାରେ ହସିପାରିବି? କେବେ ମନ ନିଜ ଦୁର୍ବଳ ଆକୃତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଆତ୍ମାରେ ଲୟ ହୋଇ, ତରଙ୍ଗ ଜଳରେ ଲୟ ହେବା ପରି ଶାନ୍ତି ପାଇବ? କେବେ ମୁଁ ଏହି ସଂସାର ସାଗରକୁ, ତୃଷ୍ଣାର ତରଙ୍ଗ ଓ ମାୟାର ମଗର ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ, ଅତିକ୍ରମ କରି, ଦୁଃଖ ରହିତ ହେବି? କେବେ ଶାନ୍ତ ଓ ପବିତ୍ର ପଥରେ, ଆମେ ମୁକ୍ତିକାମୀ ଜ୍ଞାନୀମାନେ, ଦୁଃଖ ରହିତ ଓ ସମଦୃଷ୍ଟି ହୋଇ ବସିପାରିବା? କେବେ ସଂସାର ଯାତ୍ରାର ଜ୍ୱର, ଯେଉଁଥିରେ ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱ ଦୁଃଖିତ, ମୋର ମନରେ ଶମିତ ହେବ? ଓ ବୁଦ୍ଧି, ଯେପରି ଏକ ଦୀପ ନିରବ ପବନରେ ଅବିଚଳ ଓ ସିଧା ହୁଏ, ତୁମେ ନିଜ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ବୁଝିଲେ ସାଥି ସାଥି ଶାନ୍ତି ପାଇବ। ତୁମର ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ, ବ୍ୟର୍ଥ ପ୍ରୟାସର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ସହଜରେ ଦୁଃଖ ତରିଯିବା ପରେ, ଗରୁଡ଼ ପରି ସାଗର ଉପରେ ଉଡ଼ିଯିବେ। ‘ମୁଁ ଏହି’ ଓ ‘ଏହା ମୋର’ ବୋଧର ମୃଗ୍ରୀବା, ଶରତ୍କାଳୀନ ମେଘ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; କେବେ ଏହା ଶାନ୍ତ ହେବ? ମନ୍ଦାର ଉଦ୍ୟାନର ସୂକ୍ଷ୍ମ ସୁଖ ବି ତୁଚ୍ଛ ଲାଗେ; କେବେ ଆମେ ନିଜ ଏହି ପ୍ରକୃତ ସ୍ଥିତିକୁ ପାଇପାରିବା? ଯେଉଁ ପ୍ରମୁଖ ରାଗରହିତ ମହାପୁରୁଷମାନେ କହିଥିବା ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟି, କେବେ ତୁମ ମନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବ? ହାୟ, ବାପା, ମାଆ, ପୁଅ—ମୋତେ ଏହି ଶବ୍ଦ ଆଉ କେବେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଉନାହିଁ; ଓ ମନ, ତୁମେ ମୋର ବନ୍ଧନର ପାତ୍ର, ଦୁଃଖର ଭୋଗୀମାନଙ୍କ ଆହାର। ଓ ବୁଦ୍ଧି, ବୋନ୍ଧୁ, ତୁମେ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଭାଇଙ୍କ ଅନୁରୋଧ ପୂରଣ କର; ଦୁଃଖ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ମୁନିଙ୍କ ଉପଦେଶ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କର। ବିପଦ ମାଆ ପରି ଦୟାରେ ଆସୁଛି; ତେଣୁ ଆଗାମୀ କାଳରେ ସଂସାର ନାଶ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ହୋ। ବସିଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କ ଉପଦେଶ ପ୍ରଥମେ ବିରକ୍ତିମାନଙ୍କ ବିବରଣୀ, ପରେ ମୁକ୍ତିକାମୀଙ୍କ ଆଚରଣ, ଏବଂ ତା’ପରେ ତାହାର ଉତ୍ପତ୍ତିକ୍ରମ କଥା କହିଥିଲେ। ତା’ପରେ ନିଶ୍ଚଳତା ଅଧ୍ୟାୟ, ଅନେକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଶୋଭିତ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେଥିରେ ସମସ୍ତ କଥା ଠିକ୍ ଭାବେ ମନେ ପକା। ଏକଥା ସଂଖ୍ୟାବାର ପରୀକ୍ଷା କଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ମନ ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ, ତେବେ ସେ ଶରତ୍କାଳୀନ ମେଘ ପରି ଫଳହୀନ; ତେଣୁ ମନ ହିଁ ସଫଳତାର ମୂଳ।