ଦେଖ, ଏହି ମହାନ ଘଟଣାରେ ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ଏବଂ ରାଜ୍ୟପାଳନ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ସେବକମାନେ, ପ୍ରଥମେ ବଶିଷ୍ଠ ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଯାଇଥିଲେ। ଅନ୍ୟଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ, ଯେପରିକି ବାମଦେବ ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି ସ୍ନାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଦଶରଥ ରାଜା, ଋଷିମାନଙ୍କ ସଭାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ସେମାନଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଇ, ତାଙ୍କର ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଥିଲେ। ଏହି ଅବସରରେ ଯେଉଁମାନେ ଜଙ୍ଗଲରେ ବାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ; ଯେଉଁମାନେ ଆକାଶରେ ବାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଆକାଶକୁ ଚଲିଗଲେ; ଏବଂ ନଗରବାସୀମାନେ ନଗରକୁ ଫେରିଗଲେ—ସମସ୍ତେ ପ୍ରଭାତେ ପୁଣି ଆସିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ। ରାଜା ଓ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ, ସ୍ନେହବଶତଃ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଋଷି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଗୃହରେ ରାତି ରହିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବଶିଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରାଜା ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହିତ, ଦଶରଥଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁତ୍ର ରାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଏହି ମହାନ ଋଷି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରିବା ପରି, ଦେବମାନେ ସହିତ ତାଙ୍କ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ସେଠାରୁ ବଶିଷ୍ଠ ଋଷି, ତାଙ୍କ ପାଦେ ନମସ୍କାର କରିଥିବା ରାମ ଓ ଦଶରଥଙ୍କ ଅନ୍ୟ ପୁତ୍ରମାନେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦେଲେ। ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ ଓ ଜଳରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ଏବଂ ତାଙ୍କ ଗୁଣର ଗାନ କରୁଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବି ସେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରାଇଦେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ନିତ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କ୍ରମାନୁସାରେ କରିଥିଲେ। ଏହିପରେ ରାମ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୂର୍ତ୍ତି ଧାରଣ କରି, ନିଜ ଗୃହକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରି ସମସ୍ତ ଦୈନନ୍ଦିନ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଷ୍ପାଦନ କଲେ। ବଶିଷ୍ଠ, ରାଘବ, ଅନ୍ୟ ରାଜା, ଋଷି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଗଲେ। ସମସ୍ତେ ଶୁଭ୍ର ପଦ୍ମ, ଶତଦଳ ଏବଂ ନୀଳପଦ୍ମରେ ଭରିଥିବା ଝିଲିକ ଓ ପୋଖରୀରେ, ଚକ୍ରବାକ, ହଂସ ଓ କୁଲାଙ୍ଗା ପକ୍ଷୀ ଯେଉଁଠି ଖେଳିଥାଏ, ସେଠି ସ୍ନାନ କଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ଗାଈ, ଜମି, ସୁନା, ଶଯ୍ୟା, ଆସନ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ବସ୍ତ୍ର ଦାନ କଲେ। ନିଜ ନିଜ ମହଳରେ, ସୁନା ଓ ମଣିମାଣିକ୍ୟରେ ଶୋଭିତ, ଏସବୁ ଲୋକ ଅଚ୍ୟୁତ, ଈଶ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ପରେ, ପୁତ୍ର, ପୌତ୍ର, ବନ୍ଧୁ, ଦାସ, ସାପେକ୍ଷ, ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ଉଚିତ ଭୋଜନ କରି ଆନନ୍ଦ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ନଗରରେ ଦିନଟି ମୃଦୁ ବାତାସରେ ଏବଂ ଶିତଳ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଷ୍ଟମାଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିଲା। ସମସ୍ତେ ସାନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ନିଜ ବନ୍ଧୁବାନ୍ଧବ ଓ ପରିଜନମାନେ ସହିତ ଆଚାରାନୁସାରେ ସମୟ କାଟିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ପରେ ସମସ୍ତେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ସାନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କଲେ, ଅଘମର୍ଷଣ ସୂକ୍ତ ପଢ଼ିଲେ, ଶୁଭକର ଷ୍ଟୁତି ଏବଂ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଗୀତ ଗାଇଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଦୁଃଖର ଅନ୍ଧକାର ଅପହାରକ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦେବୀ ଚକ୍ଷୁର ଶୋକ ଦୂର କରି, ଦୁଧର ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଶିତଳ କିରଣ ବିକୀରଣ କରି ଉଦିତ ହେଲେ। ରାଘବମାନେ ଫୁଲରେ ଛାଉଁଥିବା ଶଯ୍ୟା ଓ କପୂରର ଚିଟିକିରେ ଶୋଭିତ ଶଯ୍ୟାରେ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରର ଚକ୍ର ପରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରି ବସିଗଲେ। ରାମ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟମାନେ ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ହୋଇ, ସୁନ୍ଦର ରାତିଟିକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରି ଅନୁଭବ କରି କାଟିଲେ। କିନ୍ତୁ ରାମ ତାଙ୍କ ମନରେ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ମଧୁର ଓ ଉତ୍ତମ କଥାଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ହାତୀ ଚିନିକଣ୍ଡ କୁ ଚେବାଇ ଆନନ୍ଦ ନେଇଥାଏ। ତାଙ୍କ ମନରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା—ଏହି ସଂସାରରେ ଯାତ୍ରା କହିଲେ କ’ଣ? ଏହି ଲୋକମାନେ କିଏ? ଏଠି ଥିବା ଏହି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀମାନେ କେଉଁଠୁ ଆସନ୍ତି ଓ କାହିଁକି ଯାଆନ୍ତି? ମନର ସ୍ୱଭାବ କ’ଣ? ଏହା କିପରି ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ? ଏହା ସବୁ ମାୟା କି? ଏହା କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ନିବୃତ୍ତି ହୁଏ? ଯଦି ଏହି ମାୟା ନିବୃତ୍ତି ହୁଏ, ତେବେ କାହା ପାଇଁ ପୁଣ୍ୟ ବା ପାପ ରହିବ? ଏହି ସ୍ୱରୂପରେ ଆତ୍ମାର ସୀମା କିପରି ଆସିଲା? ପୂଜ୍ୟ ବଶିଷ୍ଠ ମନର ଲୟ ବିଷୟରେ କ’ଣ କହିଛନ୍ତି? ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ଓ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ କ’ଣ କହିଛନ୍ତି? ‘ଜୀବ’, ‘ମନୋମୟ’, ‘ମନ’ ଓ ‘ମାୟା’ ଯେପରି ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ସମସ୍ତ ଅସତ୍ୟ ରୂପରେ ଏହି ସଂସାରକୁ ଆତ୍ମା ନିଜେ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଏମିତି ଏହି ମନର ସୂତ୍ରରେ ବନ୍ଧା ଥିବା ଯେତେବେଳେ ଶେଷ ହୁଏ, ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଏମିତି ଅସାଧ୍ୟ ଦୁଃଖକୁ କିପରି ଆମେ ନିବାରଣ କରିପାରିବା? ମୁଁ କିପରି ବିବେକ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭୋଗ ମାଳାକୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିପାରିବି, ଯେପରି ହଂସ ଦୁଧରୁ ପାଣିକୁ ଅଲଗା କରେ? ଭୋଗବିଲାସକୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବା ଯାଏଁ ଦୁଃଖ ଜୟ ହୁଏନା—ହାଏ, କି ଦୁର୍ଲ୍ଲଭ ସ୍ଥିତି ଆସିପଡ଼ିଛି! ମନ ନିଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସିଦ୍ଧି ମିଳେ; କିନ୍ତୁ ହେ ପର୍ବତ ଶିକ୍ଷକ, ଅଜ୍ଞାନରେ ମୁଁ ଏହାକୁ ଶିଶୁ ପରି ହାରାଇ ଦେଇଛି। କେବେ ମୋର ମନ, ସଂସାର ଉତ୍ତାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଶାନ୍ତିରେ ନିଜ ପ୍ରିୟବସ୍ତୁ ପାଇଥିବା ଶିଶୁ ପରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିବ? କେବେ ମୋର ମନ, ସମସ୍ତ ଚଞ୍ଚଳତା ଓ ଜିଜ୍ଞାସାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଅସୀମ ପଥରେ ବିଶ୍ରାମ କରି ପବିତ୍ର ହେବ? କେବେ ଚନ୍ଦ୍ରମାଠାରୁ ମଧୁର ଏବଂ କଳାମୂଳକ ଶିତଳ ସ୍ଥାନରେ ବସି, ମୁଁ ସଂସାରକୁ ହାସି ପାରିବି? କେବେ ମନ ତାହାର ଦୁର୍ବଳ ଆକୃତିକୁ ଛାଡ଼ି, ଆତ୍ମାରେ ଲୟ ହୋଇ, ପାନୀରେ ତରଙ୍ଗ ମିଶିଯିବା ପରି ଶାନ୍ତ ହେବ? କେବେ ଭୋଗେର ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ବିକ୍ଷୋଭିତ ଓ ମାୟାର ମଗର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ସଂସାର ସାଗରକୁ ପାର କରି, ମୁଁ ଉତ୍ତାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେବି? କେବେ ଶାନ୍ତ ଓ ପବିତ୍ର ପଥରେ, ଆମେ ମୁକ୍ତିକାମୀ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ, ଦୁଃଖରହିତ ଏବଂ ସମଦୃଷ୍ଟି ସହିତ ବସିପାରିବା? କେବେ ସଂସାର ଚକ୍ରର ଜ୍ୱର, ଯାହା ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି, ମୋର ମନରେ ଶାନ୍ତ ହେବ?