ସେ ସୁନ୍ଦରୀ, ମାତ୍ର ଉଠିଲେ, କାନର ଅଳଙ୍କାରରେ ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନଙ୍କର ଝୁଣ୍ଡ ଲଗିଥିଲା, ତାଙ୍କର ପଦ୍ମସଦୃଶ ହାତ ହଲୁକ ହଲୁକ ହଲୁଥିଲା, ମାନେ ଯେପରି ଵିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତରେ ହାତୀମାନଙ୍କ ଦଳ ଚାଲିଯିବା ପରି। ତାଙ୍କର ବାହୁବନ୍ଧ ଏକାଉଁଠି ଘସିଘସି ଲାଲ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଯେପରି ସଂଧ୍ୟା କଳାରେ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ମେଘରେ ରଙ୍ଗ ଲାଗିଯାଇଛି। ତାଙ୍କର ଉପରିବସ୍ତ୍ର ଖସିଯିବା ସମୟରେ, ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ଉଡୁଥିଲେ ଓ ଗୁଞ୍ଜନ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଉଚ୍ଚ ମୁକୁଟ ଏମିତି ଚମକୁଥିଲା ଯେ, ଆକାଶଟିଏ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁର ରୂପ ନେଇଥିଲା। ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟଜନଙ୍କର ବେଳେବେଳେ ଲତାପରି ହାତ ଚାମରୀ ଝାଲୁଥିଲା, ଏହା ଏପରି ଲାଗୁଥିଲା ଯେଉଁପରି ହାତୀ ଦଳ ଚଳନରେ ଜଙ୍ଗଲର ପଥ ହଲୁକ ହେଉଛି। ତାଙ୍କର କଙ୍କଣ ଓ ମଣିମାଳା ଏକାଉଁଠି ଘସି ରଣ୍ଜିତ ହୋଇ, ବସ୍ତ୍ରକୁ ଏପରି ସରିଦେଉଥିଲା, ଯେପରି ମନ୍ଦାର ମାଳା ବାତାସରେ ଝୁଲୁଛି। ସେ ମୁଷ୍କ ଧୂଆଁରେ ଗଠିତ ଏକ ଶୁଭ୍ର ବର୍ଷାମେଘ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯାହା ଶରତ୍କାଳୀନ ଆକାଶ ପରି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ବିସ୍ତୃତ। ତାଙ୍କର କେଶରେ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ମଣିମାଳା ଶୋଭା ପାଉଥିଲା, ବସ୍ତ୍ରର ଭାଙ୍ଗିମା ଗୋଟିଏ ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳୀନ କମଳ ଭଳି ଅସ୍ଥିର, ଯାହା ଦିନର କାର୍ଯ୍ୟର ସମାପ୍ତି ଆଣେ। ତାଙ୍କର ପଦ୍ମମୁଖରୁ ମଣିର ଆଲୋକ ଝରିପଡୁଥିଲା, ସେ ଚଳାଚଳ କରୁଥିଲେ ପଦ୍ମପୁଷ୍କରିଣୀର ତରଙ୍ଗ ପରି, ତାଙ୍କର ନୂପୁର ମଧୁର ଧ୍ୱନି କରୁଥିଲା। ଏମିତି ଶ୍ରିଷ୍ଟି ଅବିରତ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଶତଶଃ ପର୍ବତରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, ଅନେକ ପ୍ରାଣୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏପରି ଲାଗୁଥିଲା ଯେପରି ନୂତନ ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି। ଏହା ପରେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ କିଙ୍ଗ୍ଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ରାଜାଙ୍କ ଦେବସଦନରୁ ଦେବମାନେ ବିଦାୟ ନେଲେ, ଯେପରି ମଣିମାଳାଯୁକ୍ତ ତରଙ୍ଗ ସମୁଦ୍ର ଛାଡ଼ି ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ତିଆରି କରେ। ରାଜାଙ୍କ ଭୃତ୍ୟ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଶାସନ ଶାସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନୀ, ବଶିଷ୍ଠ ଓ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ। ଅନ୍ୟମାନେ, ଯେପରି ବାମଦେବ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ସେଠାରେ, ଦଶରଥ ରାଜା, ଋଷିମଣ୍ଡଳୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ତାଙ୍କ ପାଖରୁ ବିଦାୟ ନେଇ, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଗଲେ। ବନବାସୀମାନେ ବନକୁ, ଆକାଶବାସୀମାନେ ଆକାଶକୁ, ନଗରବାସୀମାନେ ନଗରକୁ ଫେରିଗଲେ, ସମସ୍ତେ ପ୍ରଭାତରେ ପୁଣି ଆସିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ। ରାଜା ଓ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଆମନ୍ତ୍ରଣରେ, ପ୍ରେମବଶତଃ ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଗୃହରେ ରାତି ବିତାଇଲେ। ବଶିଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରାଜା ଓ ଋଷିମାନେ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷିତ, ଦଶରଥଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଅ ଓ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ସେ ମହାମୁନି, ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ, ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ, ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ଲୋକକୁ ଫେରନ୍ତି। ସେଠାରୁ ମୁନି, ରାମ ଓ ଦଶରଥଙ୍କ ଅନ୍ୟ ପୁଅମାନେ ତାଙ୍କ ପାଦେ ପ୍ରଣାମ କଲାପରେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ। ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ ଓ ଜଳରେ ଚଳିଥିବା, ତାଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରୁଥିବା ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସେ ବିଦାୟ କଲେ, ଏବଂ ନିଜ ଆଶ୍ରମରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପାଇଁ ନିୟମିତ କୃତ୍ୟ କଲେ। ସେହି ଶୂରବୀର ରାଜପୁତ୍ରମାନେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରି, ସମସ୍ତ ଦୈନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଷ୍ପାଦନ କଲେ। ବଶିଷ୍ଠ, ରାଘବ, ରାଜା, ଋଷି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଗଲେ। ସେମାନେ କମଳ, କାହୁଳି, କୁମୁଦ ରେ ଭରିଥିବା ଜିଲିକା ଝିଲିକା ହିଲା, ଚକ୍ରବାକ, ହଂସ ଓ କ୍ରୌଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ଥିବା ପୋଖରୀରେ ସ୍ନାନ କଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ଗାଈ, ଜମି, ସୁଅନ୍ତ, ଶଯ୍ୟା, ଆସନ, ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର ଦାନ କଲେ। ନିଜ ରତ୍ନ ଓ ସୁଅନ୍ତରେ ଶୋଭିତ ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ଅଚ୍ୟୁତ, ଈଶ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ପୁଅ, ପଉତ, ବନ୍ଧୁ, ଦାସ, ଆତ୍ମୀୟ, ସଙ୍ଗୀମାନେ ସହ ଉପଯୁକ୍ତ ଭୋଜନ କଲେ। ସେ ସମୟରେ, ସେହି ନଗରରେ ଦିନ ମଧୁର ଓ ଶିତଳ ବାତାସରେ ମନୋହର ଥିଲା, ଏକ ଅଷ୍ଟମାଂଶ ଦିନ ବାକି ଥିଲା। ସେମାନେ ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟକୁ ଉଚିତ ରୀତିରେ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହ ବିତାଇଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଉଅଁତା। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା, ଅଘମର୍ଷଣ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ, ଶୁଭ ଷ୍ଟୁତି ଓ ମନୋହର ଗୀତ ଗାଇଲେ। ପରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଉଦୟ ହେଲେ, ଯେଉଁ ଅନ୍ୟନ୍ୟ ନାୟିକାଙ୍କର ଦୁଃଖ ହରିଥିବା, ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦ୍ୟୁ ଝରାଉଥିଲେ। ଧୀରେଧୀରେ, ପୁଷ୍ପରେ ଛାତି ଓ କପୂର ଛିଟାଇଦିଆ ଶଯ୍ୟାରେ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଡିସ୍କ ପରି ମନୋହର, ରାଘବମାନେ ଶୋଇଲେ। ରାମ ଛଡ଼ି, ଅନ୍ୟମାନେ ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହି, ସେ ଶୁଭ ରାତିକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରି କାଟିଦେଲେ। କିନ୍ତୁ ରାମ, ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ମଧୁର ଓ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ହାତୀ ପୂର୍ବରୁ ଚାଖିଥିବା ଉଖୁର ରସ ମନେ କରେ। ସେ ଭାବିଲେ—ଏହି ସଂସାର ଭ୍ରମଣ କ'ଣ? ଏହି ଲୋକମାନେ କିଏ? ଏଠି ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ କ'ଣ ଆସେ ଓ ଯାଉଛନ୍ତି, କାହିଁକି? ମନର ସ୍ୱରୂପ କ'ଣ, ଏହା କିପରି ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ? ଏହା ମାୟା ମାତ୍ର କି? ତେବେ ଏହା କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ କିପରି ନଶ୍ୱର ହୁଏ? ଏହା ନଶ୍ୱର ହେଲେ, କାହା ପାଇଁ ପୁଣ୍ୟ କି ଦୋଷ ରହିବ? ଏହି ଆତ୍ମାରେ କିପରି ସୀମା ଆସିଲା? ମହାମୁନି କ'ଣ ମନ ଉନ୍ମୂଳନ ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି? ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ, ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ କ'ଣ କହିଛନ୍ତି? 'ଜୀବ', 'ଚିତ୍ତ', 'ମନ', 'ମାୟା' ଏହି ସବୁ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ଏହି ସଂସାରକୁ ଅନେକ ଅସତ୍ୟ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ କରେ। ଏହି ମନର ତାନାବାନାରେ ବନ୍ଧା ଯେତେବେଳେ ଶେଷ ହୁଏ, ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତି ହୁଏ; ଏହି ଅସାଧ୍ୟ ବନ୍ଧନ କିପରି ମୋ ପାଇଁ ଉପଚାର ହେବ? ବିବେକ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କିପରି ଏହି ଭୋଗ ଚେନ୍ ଛାଡ଼ିପାରିବି, ଯେପରି ହଂସ ଦୁଧରୁ ପାଣିକୁ ଅଲଗା କରେ? ଭୋଗ ଛାଡ଼ିହେବା ପାରିବେ ନାହିଁ; ଏହା ଛାଡ଼ିଲେ ନୁହେଁ ଦୁଃଖ ଦୂର ହୁଏ—ହାଁ, କେତେ କଷ୍ଟଦାୟକ ଅବସ୍ଥା ଆସିଗଲା!