ଏକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରେ ଭରିଥିବା ଚିତ୍ତ ଏପରି ଅନୁଭବ କରୁଛି—ମୁଁ ବହୁତ କିଛି ଉପଯୋଗ କରି, ପରିତ୍ୟାଗ କରିଛି, ତଥାପି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମନରେ ବୋଝା ଭାବରେ ଧରି ରହିଛି; ଏହି ଯୋଗୁ ମୋର ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି, ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର ଶେଷରେ ଲତା ଯେପରି ଅସ୍ଥିର ହୁଏ। ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଭୁଲିଯାଇଛି, ଅସ୍ଥିରତା ଦେହ ଧରିଛି; ମୁଁ ନିଜକୁ ଧରି ଛାଡ଼ି ଦେଉଛି, ଏବଂ ମୋର ସ୍ୱଭାବ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି। ମୋର ମନ ନିଜର ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଆଶ୍ରୟ ଦ୍ୱାରା ଉପହାସିତ ହେଉଛି, ଯାହା କେବେ ଅସ୍ଥିର, କେବେ ଅଚଳ—ଏକ ଗଛର ମୂଳ ଦରିଦ୍ରତାରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ପରି। ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛି, ନାନା ଲୋକରେ ଘୁଞ୍ଚୁଛି, ଏବଂ ନିଜର ମୂଢ଼ତାକୁ ଛାଡ଼ି ନାହିଁ—ଏକ ଦେବତା ନିଜ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଯେପରି ଭ୍ରମଣ କରେ। ଏହି ଭିତରେ ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରୁଛି—ସେଇ କିଏ ଅବସ୍ଥା, ଯେଉଁଠାରେ କିଛି ଚୁଅଣ ନାହିଁ, ସ୍ଵୟଂସିଦ୍ଧ, ମୂଳ ନାହିଁ, ମୂଢ଼ତା ନାହିଁ, ଏବଂ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ? ଜନକ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାନ ଅତିଥିମାନେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ବ୍ୟବହାର କରିବା ସତ୍ୱେ କିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ? ଅନେକ ବସ୍ତୁରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ, ମହାନ ସମ୍ମାନ ଦେଉଥିବା ବେଳେ, କିପରି ଏଠାରେ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ସଂସାର ମଳିନତାରେ ଅଲିପ୍ତ ରହିପାରେ? ଏହି ମହାନ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ନିର୍ମଳ ମାନ୍ୟମାନେ କେଉଁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହି ସଂସାରରେ ଚର୍ଯ୍ୟା କରନ୍ତି? ଭୋଗ୍ୟବସ୍ତୁମାନେ କେବଳ ଭୟ ପାଇଁ ଆକର୍ଷଣ କରନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଅସ୍ଥିର ସ୍ୱଭାବ ଓ ଅସ୍ଥିର ଧନ ଧାରଣ କରନ୍ତି ସେମାନେ କିପରି ଶୁଭ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ? ମନ ମୂଢ଼ତାର ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ଚାପିଦିଆଯାଉଛି, ଅନ୍ତଃକଳୁଷ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ—ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ବୁଦ୍ଧିର ହ୍ରଦୟ କିପରି ସ୍ଵଚ୍ଛ ହେବ? ସଂସାରରେ ରହି, ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଜଳପ୍ରଭା ଲୋଟସ୍ ପତ୍ର ଉପରେ ଯେପରି ଅନ୍ଲିପ୍ତ ରହେ, ସେପରି କିପରି ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିନଥାଏ? ସମସ୍ତ ସଂସାରକୁ ନିଜ ମନେ ବଢ଼ାଇ, କିମ୍ବା ତାହାକୁ ତୃଣ ସମାନ ନିମନ୍ଦିଆ ଭାବି, କିପରି ଏକ ମହାନ ମନ୍ୟ ଅଗ୍ରତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାନ୍ତି? କେଉଁ ମହାନ ପୁରୁଷଙ୍କ ଆଚରଣ ଅନୁସରଣ କରି, ଯେଉଁମାନେ ସଂସାର ସାଗର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିଛନ୍ତି, ଏଠାରେ ଅପକର୍ମକୁ ଟାଳିପାରିବେ? କଣ ଏଠାରେ ଶୁଭ ଓ ଉପକାରକ, କଣ ଫଳ ଉପଯୁକ୍ତ, ଏବଂ କିପରି ଏହି ସଂସାରରେ ଅନୁଚିତ ଚର୍ଯ୍ୟା ବିନା ବଞ୍ଚିବା ଉଚିତ? ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏମିତି କିଛି କୁହନ୍ତୁ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏହି କ୍ରିୟା ଓ ସୃଷ୍ଟିର ଅସ୍ଥିର ସ୍ୱଭାବ, ତାହାର ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଅବସ୍ଥା ବୁଝିପାରିବି। ହୃଦୟ ଆକାଶର ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ମନର ଦୂଷଣ ଶୁଧ୍ଧ ହେଉ, ଏହା ଦୟାକରି ନିର୍ବିଘ୍ନ କରନ୍ତୁ, ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍। କଣ ଗ୍ରହଣୀୟ, କଣ ପରିତ୍ୟାଜ୍ୟ, ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ମନ କିପରି ଅଚଳ ପର୍ବତ ପରି ଶାନ୍ତ ହେବ? କିଏ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅନେକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା ସଂସାର ଜ୍ୱର ଶାନ୍ତ ହୁଏ? ମୁଁ କିପରି ଅନ୍ତଃସାର ଆନନ୍ଦ ମୟ ବୃକ୍ଷର ଫୁଲର ଶିତଳତାରେ ବିଶ୍ରାମ ପାଇପାରିବି, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ଅକ୍ଷୟ ରାତିକୁ ଶୋଭା ଦେଇଥାଏ? ଏହି ଭିତରେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତଥ୍ୟକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋତେ ଏହି ଉପାୟ ଶିଖାନ୍ତୁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପୁନି ଦୁଃଖିତ ହେବିନାହିଁ। କିନ୍ତୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦ ର ଅବସ୍ଥା ଓ ବିଶ୍ରାମ ବ୍ୟତୀତ, ମହାନ ମନ୍ୟମାନଙ୍କର ମନ ଏଠାରେ ଚଞ୍ଚଳ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ, ଜଙ୍ଗଲରେ ଶୁଆ କୁକୁର ଯେପରି ଦୁର୍ବଳ ପ୍ରାଣୀକୁ ଉତ୍ତାତ କରେ। ଏହି ଦେହ ଏତେ ସ୍ଥିର—ଏକ ଉଚ୍ଚ ଗଛର ଚଞ୍ଚଳ ପତ୍ରରେ ଝୁଲୁଥିବା ଜଳବିନ୍ଦୁ ପରି, ପ୍ରାଣେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଏବଂ ଶିତଳ ଚନ୍ଦ୍ର କିରଣରେ ନମ୍ର। ସମ୍ବନ୍ଧୁ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଉଁ ଦୁର୍ବଳତାରେ ଅଛନ୍ତି—ଶୁଷ୍କ ମଠରେ ବେଙ୍ଗ ଗଳାର ପତଳା ଚାମର ପରି, ଜାଲର ଘେରାରେ ଧରାପଡ଼ିଛନ୍ତି। ପୂର୍ବ ସଂସ୍କାରର ବାତାସରେ ଚଳିତ, ଅଚାନକ ବିପଦ ଦାମ୍ଭିକ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଭଳି ଆଘାତ ଦେଉଛି; ମୂଢ଼ତାର ଘନ ମେଘରେ ଅନ୍ଧକାର ଗଞ୍ଜି ଉଠୁଛି। ଏହି ଅସ୍ଥିର, ଲୋଭୀ ମନ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟର ବିଷାକ୍ତ ଜଙ୍ଗଲରେ ଭୟଙ୍କର ନୃତ୍ୟ କରୁଛି। ମୃତ୍ୟୁର ଆଘାତକାରୀ ବିଲାୟତୀ ବିଲାଇ ପରି, ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଉପରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ପଦକ୍ଷେପରେ ଧରି ନେଉଛି। ଏହି ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲକୁ ଟାଳିବା ପାଇଁ କିଏ ଉପାୟ, କିଏ ପଥ, କିଏ ଚିନ୍ତା, କିଏ ଆଶ୍ରୟ? କେଉଁ ଉପାୟରେ ଏହି ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେବ ନାହିଁ? ଏହି ପୃଥିବୀରେ କିମ୍ବା ସ୍ଵର୍ଗର ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ବସ୍ତୁ ଅତି ତୁଚ୍ଛ ହେଉ, ତଥାପି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ସେଗୁଡ଼ିକ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଏହି ସଂସାର, ଯାହା ଦୁଃଖରେ ଜଳିଯାଇଛି, ଏବଂ ସ୍ଵଭାବତଃ ରସହୀନ, ମୂଢ଼ତା ବିନା କିପରି ମଧୁର ହେବ? କେଉଁ ଅମୃତ ସ୍ନାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମୂଳରେ ବିଷିତ ଆଶା ଲତା ମଧୁ ଓ ଶୁଭ୍ର ଫୁଲରେ ଭରି ଉତ୍ସବ ହେବ? କେଉଁ ଶୁଧ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଆକାଙ୍କ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ମନ ଚନ୍ଦ୍ର ଶୁଭ୍ର ହେବ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଅମୃତ ତେଜ ଉଦୟ ହୁଏ? ଏହି ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲରେ କିପରି ଚର୍ଯ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟର ବିନାଶ ଦେଖି? ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଭଳି ମହାରୋଗ, ଭୋଗରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଜୀବକୁ କିପରି ଦୁଃଖ ଦେଉ ନାହିଁ? ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଦୁର୍ଜନତାର ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ସେ କିପରି ଅଦଗ୍ଧ ରହେ—ସୁନା ଅଗ୍ନିରେ ଯେପରି ତାହାର ସ୍ଵରୂପ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହୁଏ? କାରଣ, ଏହି ସଂସାରରେ ବ୍ୟବହାର ବିନା, ସ୍ଥିରତା ନାହିଁ—ପାଣି ସାଗରରେ ପଡ଼ିଲେ ଯେପରି ରହିପାରେ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ରାଗ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ, ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ସେମାନେ ଇନ୍ଧନ ନଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି; ଏଠାରେ କୌଣସି ଉଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ ନାହିଁ। ଅଭିମାନୀ ଚିନ୍ତାଶୀଳ ମନ ପାଇଁ, ଏହି ତିନି ଲୋକର ଦୁଃଖ ନିମିତ୍ତ ଉପାୟ ବିନା ଶେଷ ହୁଏ ନାହିଁ; ମୋତେ ଏହା କୁହନ୍ତୁ, ହେ ମହାନୁଭାବମାନେ।