ସମ୍ମିଳନୀରେ ଶାନ୍ତି ଓ ଗମ୍ଭୀରତା ବିପ୍ଳବ କରୁଥିଲା। ସମସ୍ତେ ଦୃଢ଼ ଭୂମି ପରି ଅଡ଼ିଗ ଓ ନିର୍ବିକଳ ଥିଲେ, ଜଣେ ଜଣେ ହଲେ ମନ୍ଦ ପବନରେ ଅଚଳ ପଦ୍ମପୁଷ୍ପ ପରି ଶାନ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟମନସ୍କ ହୋଇ ବସିଥିଲେ। ସେଠାରେ ଥିବା ମହିଳାମାନେ, ଯାହାଙ୍କର ଅହଂକାର, ମୋହ ଓ ଶକ୍ତି ଶମିତ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସେମାନେ ମନରେ ଏମିତି ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଦୀର୍ଘଦିନ ତ୍ୟାଗରେ ଲିନ ହୋଇଥିବା ମୁନିମାନେ। ସେମାନଙ୍କର ହାତ ପଦ୍ମପୁଷ୍ପ ପରି ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ବିକଳ ଥିଲା; ବିଲ୍ୱ ପରି ଚାମରା ଓ ହସ୍ତପଂଖା ପ୍ରାୟ ଗମ୍ଭୀର ନିର୍ବାଚନରେ ଲିନ ଥିଲା। ଅଙ୍ଗୁଳିର ଆଗ ନାସିକା ନିକଟରେ ନିର୍ମଳ ଧ୍ୟାନରେ ଅଚଳ ଥିଲା; ରାଜାମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜ୍ଞାନ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ମହାନ ସମୟରେ ରାମ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଇଉଠିଲେ—ଏକ ପ୍ରଭାତ ପଦ୍ମ ପରି, ଅନ୍ଧକାର ପଛେ ପଡ଼ିଲା, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରେ ଆକାଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ। ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶକୁ ଏମିତି ଗମ୍ଭୀର ଭାବରେ ଶୁଣୁଥିଲେ, ଯେପରି ମୟୂର ଘନ ମେଘର ଗମ୍ଭୀର ଗର୍ଜନକୁ ଅତି ଆଗ୍ରହରେ ଶୁଣେ। ଭାରତ, ତାଙ୍କର ଚଞ୍ଚଳ ମନକୁ ସମସ୍ତ ଭୋଗବିଲାସରୁ ପଛେ ହଟାଇ, ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ସହିତ ଅତି ଅନୁଶୀଳନାରେ ଶ୍ରବଣ କରିଥିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଧ୍ଧ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଉପଲବ୍ଧି କରି, ଜ୍ଞାନ ସ୍ୱରୂପ ହୋଇ ଚମକୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶିକ୍ଷା ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଶତ୍ରୁଦଳନ, ତାଙ୍କର ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଉଲ୍ଲାସରେ ଭରିଯାଇଥିଲେ, ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମନ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ପରି ଶୀତଳ ଓ ହୃଦୟ ପଦ୍ମପୁଷ୍ପ ପରି ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ହୋଇଥିଲା। ସେଠାରେ ମହାର୍ଷିମାନେ ଓ ରାଜାମାନେ ଦୃଢ଼ ମଣିପରି ଶୁଧ୍ଧ ମନ ନେଇ ଦାଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇଥିଲେ, ଯେପରି ହୃଦୟ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ଦୀର୍ଘନିଶ୍ୱାସ ନେଉଛି। ଏହି ସମୟରେ ଏକ ମହାନ ଧ୍ୱନି ଉଠିଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପୂରିଲା, ସୃଷ୍ଟିନାଶ ଘଟୁଥିବା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ମେଘର ଗର୍ଜନ ପରି, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଶଙ୍ଖର ଗମ୍ଭୀର ଧ୍ୱନି ପରି, ସାଗରର ଉତ୍ତାଳ ତରଙ୍ଗ ପରି। ସେଇ ମହାନ ଧ୍ୱନିରେ ଋଷିଙ୍କ ବାଣୀ ଆବୃତ ହୋଇଗଲା, ଯେପରି କୋଇଲୀର ଗୀତ ମେଘର ଗର୍ଜନରେ ଲୁଚିଯାଏ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଋଷି ବସିଷ୍ଠ ସମ୍ମିଳନୀରେ ନିର୍ବାଚନ ବନ୍ଦ କଲେ; କାରଣ, ବଡ଼ ଶବ୍ଦରେ ତତ୍ତ୍ୱ ଉନ୍ମୋଚନ କରିପାରିବା ନୁହେଁ। କିଛି ସମୟ ପରେ ଯେତେବେଳେ ଏହି କ୍ଲେଶ ଶାନ୍ତ ହେଲା, ଋଷି ପୁନି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ରାମ, ଏହି ଦିନର କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି; କଳି ସକାଳେ ମୁଁ ବାକୀ ଅଂଶ କଥା କହିବି। ବର୍ତ୍ତମାନ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମଧ୍ୟାହ୍ନ କ୍ରିୟାର ସମୟ; ଏହା କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ମହାନ ଜନମାନେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ—ସ୍ନାନ, ଦାନ, ପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା—ଯଥାଯଥ ଭାବେ କରିବାରେ ପ୍ରତିଭା ଦେଖାଅ।” ଏପରି କହି ବସିଷ୍ଠ ଦଶରଥ ସହ ଉଠିଲେ, ଏବଂ ସମ୍ମିଳନୀ ଏମିତି ଉଠିଲା, ଯେପରି ପୂର୍ବ ପାହାଡ଼ରୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ। ସମସ୍ତେ ଉଠିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ନିର୍ମଳ ପଦ୍ମ ଡଣ୍ଡ ପରି ମୃଦୁ ପବନରେ ଛୁଇଁଯାଉଥିଲା। ସେଠାରେ ଏକ ମହିଳା, ମକରକୁଣ୍ଡଳରେ ମଧୁମକ୍ଷିକା ଚମକୁଥିବା, ତାଙ୍କର ପଦ୍ମପରି ହାତ ଦୋଳାଇଥିଲେ, ଯେପରି ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ରେ ହାତୀ ଦଳ ଚଳିଥିବା। ତାଙ୍କର ବାହୁବଳୟ ଏକାଅପେକା ଘସି ଲାଲ ଓ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଯେପରି ମେଘ ଅନ୍ତରାଳରେ ରତ୍ନର ଧୂଳି ଲାଗିଥିବା ସନ୍ଧ୍ୟାକାଶ। ଉପର ଓଡ଼ଣା ଖସିଯିବା ସମୟରେ ମଧୁମକ୍ଷିକା ଘିରି ଗୁଞ୍ଜରଣ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ମହାନ ମୁକୁଟ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ପରି ଆକାଶକୁ ଚମକୁଥିଲା। ପ୍ରିୟଙ୍କର ଲତାପରି ବାହୁ ଚାମରା ଝାଲି କୁ ଦୋଳାଇଥିଲେ, ଯେପରି ହାତୀ ଦଳ ଅରଣ୍ୟ ପଥକୁ ଚଳାଇଁଯାଏ। ତାଙ୍କର କଙ୍କଣ ଓ ରତ୍ନ ଚୁଡ଼ି ଏକାଅପେକା ଘସି ଗାରା ଉଠେଇ ଦେଉଥିଲା, ଯେପରି ମନ୍ଦାର ମାଳା ପବନରେ ଉଡ଼ିଯାଏ। ସେ ଏକ ଶୁଭ୍ର କଳ୍କ ମେଘ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ କଷ୍ଟୂରୀର ମିଷ୍ଟି ଚାରିପଟି ଛାଡ଼ି ଶରତ୍-ଆକାଶ ପରି ବ୍ୟାପିଯାଇଥିଲା। ତାଙ୍କର କେଶ ଲାଲ ରତ୍ନମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଓଡ଼ଣାର ଭାଙ୍ଗ ଦିନ ଶେଷର ଚଞ୍ଚଳ ପଦ୍ମପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ମୁଖରୁ ଝରୁଥିବା ରତ୍ନର ଆଲୋକ ଝରଣା ପରି ବିକୀର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିଲା, ଚଳିବା ଶୈଳୀ ଏକ ପଦ୍ମପୁଷ୍ପ ତଳାବର ଲହରୀ ପରି ମୃଦୁ, ଓ ପାଉଁପଜର ଝଙ୍କାର ମଧୁର ଧ୍ୱନି ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଚିହ୍ନଟ କରୁଥିଲା। ଏହି ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି ନିରନ୍ତର ଚଳିଥିଲା—ଶତଶତ ପାହାଡ଼ରେ ଭରିଥିବା, ଅନେକ ଜୀବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯେପରି ନୂତନ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ। ପରେ, ସମସ୍ତେ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ରାଜମହଳରୁ ବିଦାୟ ନେଲେ, ଯେପରି ରତ୍ନମାଳା ନିଆଁ ପରି ଲହରୀ ସାଗର ଛାଡ଼ି ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ଗଠନ କରେ। ଉପରାଜା ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ, ଶାସନ ଶାସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନୀ, ବସିଷ୍ଠ ଓ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଗଲେ। ଅନ୍ୟମାନେ—ବାମଦେବ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର—ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ଏଠାରେ ଦଶରଥ ରାଜା ଋଷିମଣ୍ଡଳୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଦାୟ ନେଇ, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ। ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଅରଣ୍ୟକୁ, ଆକାଶବାସୀ ଆକାଶକୁ, ନଗରବାସୀ ନଗରକୁ ଫେରିଗଲେ, ସକାଳେ ପୁନଃ ଆସିବା ନିମିତ୍ତେ। ରାଜା ଓ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ, ପ୍ରେମବଶତଃ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଗୃହରେ ରାତି କାଟିଲେ। ବସିଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରାଜା ଓ ଋଷିମଣ୍ଡଳୀ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ହେଉଥିଲେ, ଏହି ସେବାରେ ରାମ ଓ ଦଶରଥଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁତ୍ରମାନେ ଅଗ୍ରଣୀ ଥିଲେ। ସେ ମହାନ ବସିଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ, ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ଏକ ଦିଘଳ ଦେବତାମଣ୍ଡଳୀ ସହିତ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଫେରନ୍ତି। ସେଠାରୁ ଋଷି ବସିଷ୍ଠ ରାମ ଓ ଦଶରଥଙ୍କ ଅନ୍ୟ ପୁତ୍ରମାନେ ପାଖରେ ପଡ଼ି ପାଦପଦ୍ମରେ ଶିର ନମାଇଥିବା ସମୟରେ, ସେମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ।