ଏହି ସଂସାର ଅସତ୍ୟ ହେଲେ, ଭ୍ରମର କାହିଁକି ଓ କିପରି? ଯଦି ସତ୍ୟ ମନେ କରିବା, ତେବେ କ’ଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ? ଏହିପରି ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଆକାଶ ପରି ସମ ଓ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ରହିବା ଉଚିତ। ଏହି ଜୀବନରେ, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଚିନ୍ତାଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତି ଆରମ୍ଭରୁ ନିଜକୁ ସଦା ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, ନୀତିମାନ ଓ ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କ ସଂଗରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠାରେ ଉତ୍ତମ ଚିନ୍ତା ଓ ଦୃଷ୍ଟି ଦୁଃଖକୁ ନଶ୍ୱନ କରିଥାଏ, ସେଉଁଠି ଧର୍ମିକ ଲୋକଙ୍କ ସଂଗରେ ଏହି ଉତ୍ପାଦ ହୁଏ, ଯେପରି ତୁଳସୀବେଳ ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ଫୁଲେ। ଧର୍ମିକ, ନିର୍ଲିପ୍ତ ଓ ଉତ୍ତମ ହୃଦୟ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସହିତ ଚିନ୍ତନ କଲେ, ହେ ମହାବାହୁ, ପରମ ପଦ ଲାଭ ହୁଏ। ଯିଏ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ, ସଦ୍ଜନ ସଂଗ, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ନିୟମରେ ପ୍ରଶଂସିତ, ସେହି ବ୍ୟକ୍ତି ହେ ରାମ, ଜ୍ଞାନର ପାତ୍ର ଭାବେ ଉଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଯେପରି ତୁମେ ହେଉଛ। ତୁମେ ନିଜ ଆଚରଣରେ ଉତ୍ତମ, ଦୃଢ଼, ଗୁଣର ସାଗର, ଶୁଦ୍ଧ ପଦରେ ବସିଛ, ଶୋକରୁ ମୁକ୍ତ, ରଜସ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ। ଏବେ ଏହି ସଂସାର ଦ୍ୱାରା ଦଗ୍ଧ ଅବସ୍ଥାରେ, ତୁମେ ଆଉ ଦୁଃଖର ପାତ୍ର ନୁହଁ; ତୁମେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁସରିଛ। ନିଜର ଶୁଦ୍ଧ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା, ସଂସାରର ସତ୍ୟ ତୁମେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିଛ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭା ଦ୍ୱାରା ସବୁ ଜିନିଷ ଦେଖାଯାଏ। ଏବେ ମୋର କଥାର ଅଗ୍ନିରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଶରଦ୍ ଆକାଶ ପରି ନିର୍ମଳ ହେଉ। ସଂସାର ଭାବନାରୁ ମୁକ୍ତ, ପରମ ବୁଦ୍ଧିର ଧାରଣା ସହ, ତୁମ ହୃଦୟକୁ ପାରଦର୍ଶୀ କର, ହେ ମୁକ୍ତିର ମଣିମାଳା ସମ ମନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି। ଯେ ମନ ମମତା, ଏହା ମୋର, ସେ ତାଙ୍କର, ଏହି ପ୍ରଭେଦ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛି, ସେହି ମନ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁମାନେ ତୁମର ପରମ ଆଚରଣ ଅନୁସରିବେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ। ଯେଉଁମାନେ ରାଘବଙ୍କ ଉଦାହରଣ ଅନୁସରିବେ, ସେମାନେ ନିଜ ମନର ନୌକାରେ ସଂସାର ସାଗର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବେ। ଯାହାର ମନ ତୁମ ପରି, ସମଦୃଷ୍ଟି ଓ ଉତ୍ତମ ଚିତ୍ତ ଥିବା, ସେ ଜ୍ଞାନ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ସୁନ୍ଦର କିରଣ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ତୁମେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛ, ଯଥାଯଥା କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଶରୀର ଥିବାଯାଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଗ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ି ଶାନ୍ତ ମନ ରଖ। ବାହ୍ୟ ଆଚରଣ ସଂସାର ଅନୁଯାୟୀ ରଖ, କିନ୍ତୁ ଭିତରେ ସମସ୍ତ କାମନା ଛାଡ଼ି, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଶୀତଳ ହୋଇ ରହ। ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟ ଜାତିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି ଓ ଗୁଣହୀନ, ସେମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ; ସେମାନେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁସରି ଶ୍ରୁଗାଳ ସନ୍ତାନ ପରି। ହେ ମହାବାହୁ, ସତ୍ତ୍ୱିକ ଗୁଣ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁସରଣ କରି, ବ୍ୟକ୍ତି ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମ ପାଏ। ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଜନ୍ମର ଗୁଣ ଉନ୍ନତ କରାଯାଏ, ଅନ୍ୟ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶୀଘ୍ର ସେହି ଗୁଣର ଅନୁସ୍ଥାନ ହୁଏ। ପୂର୍ବଜନ୍ମ ଓ କର୍ମର ଅନୁସାରେ ଆସିଥିବା ସମସ୍ତ ପୂର୍ବବୃତ୍ତିକୁ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସରେ ନିଜେ ଦମନ କରିପାରେ, ଯେପରି ଦୃଢ଼ ଯୋଧ୍ୟା ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜୟ କରେ। ପୂର୍ବ ଦୁଷ୍ଟ ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମର ଦ୍ୱାରା ଯଦି ମନ ଦୃଷ୍ଟିଦୋଷରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ସାହସରେ ଏହାକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି କିଛି ମାଟିରେ ଫସିଥିବା ହରିଣକୁ ଉଠାଯାଏ। ତାମସିକ, ରଜସିକ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜନ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମିକ ଲୋକ ସତ୍ତ୍ୱିକ ଜନ୍ମ ପାଇଁ ସମର୍ଥ। ହେ ରାଘବ, ଶୁଦ୍ଧ ମଣିର ମନରେ ଯାହା ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ, ସେହି ହୁଏ; ଏହିପରି ପ୍ରୟାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ। ଉତ୍ତମ ଗୁଣ, ପ୍ରୟାସ ଓ ଅଦମ୍ୟ ଦୃଢତା ଦ୍ୱାରା, ଏଠାରେ ନିମ୍ନ ଜନ୍ମ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତିର ଅନ୍ୱେଷଣ କରିପାରିବେ। ପୃଥିବୀ କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣ ଓ ପ୍ରୟାସରେ ଯୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଅଲଭ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଅଦମ୍ୟ ସାହସ, ପରମ ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ପକ୍ୱ ବୁଦ୍ଧି ଥିଲେ, ନିଜ ପ୍ରୟାସରେ କ’ଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅପ୍ରାପ୍ୟ? ତୁମେ ମହାସାହସୀ ହୋଇ, ନିଜ ଉପକାର ପାଇଁ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଶୋକରୁ ମୁକ୍ତ ହେଉ; ପରେ, ଏହି ପୃଥିବୀର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୋକରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ ହେବେ। ହେ ରାମ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜନ୍ମରେ ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ପରମ ବିବେକ ଓ ଉତ୍ତମ ଗୁଣର ଆନନ୍ଦରେ ଯୁକ୍ତ ହେବ, ତୁମ ମନ ଧର୍ମକାମରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଉ, ବନ୍ଧନ ଓ ମୋହ ଚିନ୍ତାରେ ବିଚଳିତ ହେଉ ନାହିଁ। ଏବେ ଉପଜୀବିକା ବିଭାଗର ପରେ, ମୁକ୍ତିକୁ ଦାୟୀ ଯେଉଁ ଶାନ୍ତି ବିଭାଗ, ତାହା ଶୁଣ। ସଭା ମଧ୍ୟରେ, ଶରଦ୍ ଆକାଶ ପରି ଶାନ୍ତ ଓ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଶୋଭିତ, ବସିଷ୍ଠ ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସୁଖଦ କଥା କହିଲେ। ଶାନ୍ତ ମନ ଥିବା ସଭ୍ୟମାନେ, ପୃଥିବୀ ପରି ଦୃଢ଼, ନିର୍ମଳ ହୃଦୟରେ ଅଚଳ ହୋଇ ବସିଥିଲେ, ଯେପରି ପବନଶୂନ୍ୟ ଆକାଶରେ ପଦ୍ମ ଅଚଳ ରହେ। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଯାହାଙ୍କର ଅହଂକାର, ମୋହ ଓ ଶକ୍ତି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ମନରେ ଏକ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଶାନ୍ତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଦୀର୍ଘ ନିର୍ବାସନରେ ନିମଗ୍ନ ଥିବା ଲୋକମାନେ। ହାତଗୁଡ଼ିକ, ପଦ୍ମପରି, ଶାନ୍ତ ରହିଥିଲା, କାନ ଦେଇ ଶୁଣୁଥିଲା; ବିଳ୍ୱ ଚାମରା, ମୌନ ଘଣ୍ଟା ପରି ଅଚଳ ଥିଲା, ଯେପରି ମୌନରେ ଲୀନ। ଅଙ୍ଗୁଳିର ଆଗ, ନାକ ପାଖରେ ରଖି, ଧ୍ୟାନରେ ଅଚଳ ଥିଲା, ରାଜାମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜ୍ଞାନ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିଲେ। ରାମ ଉଦୟାତ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପଦ୍ମ ପରି ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ ହେଲେ, ଅନ୍ଧକାର ପଛ ଛାଡ଼ି, ଆକାଶ ଉଷାକାଳରେ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ। ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ କଥାକୁ ମୟୂର ପରି ଗମ୍ଭୀର ମେଘର ଗୁଞ୍ଜନ ଶୁଣିବା ପରି ଆସ୍ବାଦ କରୁଥିଲେ। ଚଞ୍ଚଳ ମନକୁ ବନର ବାନ୍ଦର ପରି ସମସ୍ତ ଭୋଗରୁ ଆଟାଇ ନେଇ, ଭରତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଉତ୍ସାହରେ ଶୁଣିବାକୁ ବସିଥିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯାହାଙ୍କୁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ଚନ୍ଦ୍ରପରି ଆତ୍ମାର ଅନୁଭୂତି ହୋଇଥିଲା, ସେ ଉପଦେଶର ଅତୀତ ନିର୍ଣୟର ମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିଲେ।