ହେ ରାମ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଘଟିଥିବା କ୍ରମ ଓ ରଜସ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଅନୁଗୃହୀତ ଲୋକ କିପରି ମୋକ୍ଷ ପାଇଥାନ୍ତି, ଏହା ଖୋଲାସା କରିବି। ଯେଉଁ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ସହିତ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ଚକ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସେ କେବଳ କେବେ ଓ କେଉଁଠି ଶୁଭ କର୍ମରେ ନିପୁଣ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ହେ ନିର୍ମଳ ରାମ। ଏଠାରେ, ରଜସ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଏହିମାନଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ସେଉଁଠି ଅନୁସାରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଥମେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ମହାଗୁଣି ଲୋକ। ତମସିକ ଗୁଣରେ ଅନୁଗୃହୀତ, ମୂକ ଓ ମୂଢ଼ ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କ’ଣ ଚିନ୍ତା କରିବା? ସେମାନେ ଜଡ ଉପାଦାନ ପରି ଅଚେତନ। କେବଳ କିଛି ଲୋକ, ଆତ୍ମବୋଧ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃଜନ୍ମ ଲାଭ କରି, ସ୍ଵାଭାବିକ ଜୀବନରେ ମହାପଦ ଅର୍ଜନ କରନ୍ତି; ଏଠିରେ ରଜସ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଅନୁଗୃହୀତ ଲୋକ ଏହି ଅନ୍ୱେଷଣ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ଏମାନେ ଭୂମିରେ ମହାଗୁଣି ଓ ଆନନ୍ଦମୟ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ। ସେମାନେ କଦାଚିତ୍ କ୍ଳାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରନ୍ତିନାହିଁ, ଆକାଶ ପରି ଅପବିତ୍ରତାରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୁଏନାହିଁ, ସୁନା ଗୋଲାପ ଫୁଲ ପରି ଅଚଳ ରହନ୍ତି। ଏଠିରେ ପ୍ରାକୃତିକ ନିୟମ ବ୍ୟତୀତ କିଛି ନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ନୂତନ ଦିନ ଆଣିନାହିଁ; ସେମାନେ ନିଜ କର୍ମରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ଗଛ ନିଜ ଋତୁରେ ଯେପରି ଖୁସି ପାଏ। ସେମାନେ ନିଜ ଭିତର ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ କଦାପି ଛାଡ଼ନ୍ତିନାହିଁ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଶାନ୍ତ ଓ ଶୋଭାମୟ; ପରିସ୍ଥିତି ଯାହା ହେଉ, ସେମାନେ ନିଜ ଶୀତଳତାକୁ ଛାଡ଼ନ୍ତିନାହିଁ। ସେମାନେ ନିଜ ଗୁଣର ଚମକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ମିତ୍ରତା ଭଳି ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ; ବଡ଼ ଗଛ ପରି ନୂତନ ମାଞ୍ଚି ଫୁଲରେ ରଂଗିନ। ସେମାନେ ସଦା ଏକତା, ସମନ୍ୱୟ, ସାନ୍ତ୍ୱନା ଓ ଉତ୍ତମତାରେ ଏକତ୍ରିତ; ସାଗର ପରି ସୀମା ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଏବଂ ମନସ୍କାମନା ଉଦାର। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥା ଦୁଃଖ ଦୂର କରେ, ଏହାକୁ ସଦା ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ, ଦୁଃଖର ସାଗରେ ବିଳମ୍ବ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ଲୋକମାନେ ଅକ୍ଳାନ୍ତ ଭାବେ କର୍ମ କରନ୍ତି; ରାଜସ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଅନୁଗୃହୀତ ଲୋକମାନେ ଆତ୍ମାର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ କର୍ମ କରନ୍ତି। ଉତ୍ତମ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରି, ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତନ କରି, ଏକାନ୍ତ ମନରେ ଏହି ଅସ୍ଥାୟୀ ଜଗତର ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ। ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ଯାହା ନିତ୍ୟ, ସେଇ ତିନି ଲୋକର ସତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବକୁ ଶୀଘ୍ର ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଭ୍ରମିତ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଅସାର ଚିନ୍ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅସୀମ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ କେବଳ ଏହିକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। “ମୁଁ କିଏ? ଏହି ଜଗତ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ଏହି ସଂସାରର ବିସ୍ତାର କ’ଣ?”—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ସଦ୍ବୁଦ୍ଧି ଓ ଉତ୍ସାହ ସହିତ ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ତଦନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ଅନୁଚିତ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଅନୁଚିତ ଲୋକଙ୍କ ସହ ମିଶିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ମୃତ୍ୟୁ—ସବୁକିଛି ନଶ୍ୱର କରିଦେଇଥିବା—କୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ଉତ୍ତମ ଲୋକ ଉଚ୍ଚତମ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ମହାମନା ଓ ଶୀତଳ ହୃଦୟର, ସେଉଁଠି ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ, ମୟୂର ଯେପରି ବର୍ଷାମେଘକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଅହଂକାର, ଦେହ ଓ ଜଗତ ଉତ୍ପତ୍ତି ଉପରେ ଶୁଧ୍ଧ ତଦନ୍ତ କରି, କେବଳ ସତ୍ୟରେ ନିର୍ଭର କରିବା ଉଚିତ। ହାଡ଼, ମାଂସ, ରକ୍ତ ଇତ୍ୟାଦି ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୁକ୍ତ ମଣିମାଳା ପରି କେବଳ ଶୁଧ୍ଧ ଚେତନାକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ସତ୍ୟ, ନିତ୍ୟ, ଶୁଧ୍ଧ, ବ୍ୟାପ୍ତ, ଧାରଣ କରୁଥିବା, ଶୁଭ—ସବୁ ଏହିରେ ମଣିର ମାଳା ପରି ଗଠିତ। ଯେ ଚେତନା ଜଗତ ଭୋଗକୁ ଶୋଭା ଦେଉଛି, ଆକାଶରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ, ପୃଥିବୀର ଗୁହ୍ୟ ଭାଗରେ, ଏହି ଚେତନା କୀଟର ଉଦରରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଘଡ଼ା ଭିତର ଆକାଶ ଓ ବାହାର ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ତଫାତ ନାହିଁ, ଏପରି ଚେତନା ଓ ଦେହର ମଧ୍ୟରେ କିଛି ପ୍ରକୃତ ଭେଦ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଜୀବର ପାଇଁ ତୀକ୍ଷ୍ଣତା ଓ କଷାୟତା ସମାନ; ଅନୁଭୂତି ଏକ, ଶୁଧ୍ଧ ଚେତନାରେ କେମିତି ଭିନ୍ନତା ହେବ? ଏହି ଏକାତ୍ମ ଶୁଧ୍ଧ ଚେତନାରେ, କିଏ କହିପାରିବେ—“ଏହି ଜନ୍ମ ନେଲା, ସେ ନଶ୍ଟ ହେଲା”—ଏହି ଧାରଣା ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏଠିରେ ଏମିତି କିଛି ନାହିଁ, ଯେଉଁଥିରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିଲା ବୋଲି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି; ନା ଏମିତି କିଛି ଯାହା ଅଛି ବୋଲି ନଷ୍ଟ ହେଉଛି। ଏହା କେବଳ ଦୃଶ୍ୟମାନତା, ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଅସ୍ଥିର ମନକୁ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଲାଗେ। ଭ୍ରମ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଆସିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଏହା ନଶ୍ୱର ହେଉଛି ଦେଖି ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ଏହିପରି ଭାବରେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ରୁହ। ଏହି ଅସତ୍ୟ ଜଗତରେ ଭ୍ରମର କାରଣ କ’ଣ? ଯଦି ଏହା ସତ୍ୟ, ତେବେ ଭ୍ରମ କିପରି? ତେଣୁ ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଆକାଶ ପରି ସମ ଓ ଶାନ୍ତ ରୁହ। ଏକ ସୁଜ୍ଞାନୀ, ଚିନ୍ତନଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତି ଆରମ୍ଭରୁ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, ଅର୍ଥବେତ୍ତା ଓ ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ରହିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଃଖ ନଶ୍ୱ କରୁଥିବା ଉତ୍ତମ ଦୃଷ୍ଟି ଅଛି, ସେଉଁଠି ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ତାହା ଫୁଟି ଉଠେ, ଯେପରି ବସନ୍ତରେ ଲତା ଫୁଲେ। ଉତ୍ତମ, ନିରାସକ୍ତ, ଉଦାର ହୃଦୟ ଲୋକ ସହିତ ଚିନ୍ତନ କଲେ, ମହାବଳୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ ଲାଭ ହୁଏ। ଯେ ଶାସ୍ତ୍ର ପାଠ, ସଜ୍ଜନ ସଙ୍ଗ, ବିରକ୍ତି ଓ ନିୟମରେ ସମ୍ମାନିତ, ସେ ଜ୍ଞାନର ପାତ୍ର ଭାବରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଯେପରି ତୁମେ ଅଛ। ତୁମେ ନିଜ କର୍ମରେ ଉତ୍ତମ, ଦୃଢ଼, ଗୁଣର ସାମୁଦ୍ର; ଶୁଧ୍ଧ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଛ, ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ, ରଜସ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ। ଏବେ ଏହି ଜଗତ ତାପରେ ତୁମେ ଆଉ ଦୁଃଖ ପାଇବା ପାତ୍ର ନୁହେଁ; ନିଜ ସ୍ଵଭାବକୁ ଅନୁସରି ନୂତନ ଜନ୍ମ ନେଇଛ। ନିଜ ଶୁଧ୍ଧ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତୁମେ ଜଗତର ସତ୍ୟକୁ ଉଜାଗର କରିଛ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ସବୁ ଦେଖାଯାଏ।