ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦମୟ ଆଲୋକରେ, ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟ ଚେତନା ଏକ ଚଞ୍ଚଳ ପକ୍ଷୀ ପରି ଗଛରୁ ଗଛକୁ ଚଳିତିବା ଭଳି ସ୍ଥାନ ଗ୍ରହଣ କରେ। ସେହି ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରୁ ଏହା ଔଷଧି ଗଛର ନବ କିଶଳୟ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଯେପରି ମଧୁମକ୍ଷୀ ଅଲି ଶତଦଳ ଓ କମଳ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହି ଉପସ୍ଥିତିରେ ଔଷଧି ଫଳ ମଧୁର ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଉପଜିଥିବା ଆଖୁ ତାଙ୍କର ରସରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ସେଇ ଫଳରେ ଜୀବନ ଧାରା ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣର ଭଳି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଉପସ୍ଥିତି ଦେଇଥାଏ, ଯେପରି ମାଆର ଅସ୍ଥନ୍ନ ଦୁଧରେ ଭରିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ସେଇ ଫଳ ପକେ, ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଭୋଜନ କରନ୍ତି; ଏହି ଭୋଜନରେ ଜୀବନ ରସ ପ୍ରବେଶ କରେ ଓ ରହିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏନାହିଁ। ଏହି ଜୀବନ ଧନ, ଅବିଦ୍ୟାର ଜାଲରେ ଆବୃତ, ଗର୍ଭର ପିଞ୍ଜରାରେ ରହେ, ଯେପରି ଚାଷ ବିଜ ଗୋଟିଏ ମୁଡିଥିବା ପାତର ଭିତରେ ଶୋଭା ପାଏ। ଯେପରି ଅଗ୍ନି କାଠରେ, ମାଟିରେ ମାଟି ଭାଣ୍ଡ, ଦୁଧରେ ଘିଅ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମା ଏହି ପ୍ରାଣ ରସରେ ବିରାଜ କରେ। ଏହି ଅନୁକ୍ରମ ଅନୁସାରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନ୍ଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରି, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଦେହ ଛାଡ଼ି, ଏକ ମାନବ ରୂପେ ଭୂମିରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକାର ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସତ୍ତ୍ୱିକ ଗୁଣ ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରରେ ଶୋଭିତ ହୁଏ; ଯଦି ସେ ଏହି ଜନ୍ମରେ ମୋକ୍ଷ ପାଇଯାନ୍ତି, ତେବେ ସେ ସତ୍ତ୍ୱିକ ହେବେ। କିନ୍ତୁ, ଯଦି ସେ ଏପରି ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଅନେକ ଜନ୍ମ ଅନ୍ତେ ମୋକ୍ଷ ପାଇବା ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି, ତେବେ ସେ ରଜସ୍-ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ହୁଏ। ଏବେ, ହେ ରାମ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ଘଟଣାକ୍ରମ ଓ ରଜସ୍-ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତି କିପରି ମୋକ୍ଷ ପାଉଛନ୍ତି, ତାହା ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଅଧିକ ଥାଏ, ସେଉଁଠି କେତେକେ ଶୁଦ୍ଧ କର୍ମର ଫଳରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି, ହେ ନିଷ୍ପାପ ରାମ। ଏଠି, ରଜସ୍ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ଲୋକମାନେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି; ଏମାନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଲଗା ଓ ବିଶେଷ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ। ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଥମେ ପରମାତ୍ମାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ମହାଗୁଣୀ। ଅନ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମୂକ ଓ ମୂଢ଼, ତମସିକ ସ୍ୱଭାବର, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କିଛି ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନେ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ପରି। ଅତି କମ୍ ଲୋକେ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମ ପାଇ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବିକ ଜୀବନରେ ମହାବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଏଠି ରଜସ୍-ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣୀ ଲୋକେ ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚିନ୍ତା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଭୂମିରେ ରଜସ୍ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ବିରାଜ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଆକାଶର ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି। ସେମାନେ କଦାଚିତ୍ କ୍ଲାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶ କେବେ ମଳିନ ହୁଏ ନାହିଁ; ସେମାନେ ବିପଦରେ ମୁଝିଯାନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ସୁବର୍ଣ୍ଣ କମଳ ରାତିରେ ମୁଝିଯାନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଠି ସବୁ କିଛି ସ୍ୱଭାବିକ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଘଟେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ନୂତନ ଦିନ ନେଇ ଆସେ ନାହିଁ; ସେମାନେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବିକ ଧର୍ମରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଗଛ ନିଜ ଋତୁରେ ଆନନ୍ଦିତ। ସେମାନେ କଦାଚିତ୍ ନିଜ ଆନ୍ତରିକ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଶିତଳ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି; ପରିସ୍ଥିତି ଯାହାହେଉ, ନିଜ ଶିତଳତା କେବେ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ। ସେମାନେ ନିଜ ଗୁଣର ଆଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ମୈତ୍ରୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣର ଶୋଭାରେ ଅଳଙ୍କୃତ; ବୃହତ୍ ତଳ ଫୁଲ ଧରିଥିବା ମହାବୃକ୍ଷ ପରି ସେମାନେ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ। ସେମାନେ ସଦା ଏକତା, ସମନ୍ୱୟ, ମୃଦୁତା ଓ ଉତ୍ତମତାରେ ଅଟୁଟ; ସମୁଦ୍ର ପରି ସୀମା ରଖନ୍ତି, ଏବଂ ମନସ୍କାମନା ବିସ୍ତୃତ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଥାଏ, ଏହା ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ, ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲମ୍ବ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ଏହି ଜଗତରେ ଅକ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ରାଜସ୍ ଓ ସତ୍ତ୍ୱିକ ଗୁଣୀ ଲୋକେ ନିଜ ଆତ୍ମାର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧିଗମ କରି, ତାହାର ଉପରେ ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତନ କରି, ଏକାନ୍ତ ମନରେ ଏହି ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକର ଅନିତ୍ୟତା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ଯେଉଁ ଅବିନାଶୀ, ଏହି ତିନି ଲୋକର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ, ତାହାକୁ ଶୀଘ୍ର ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଅନାବଶ୍ୟକ ଚିନ୍ତା ନୁହେଁ। ଭ୍ରମିତ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଅନିଷ୍ଫଳ, ନଶ୍ୱର ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ି, ଅନନ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଏହିକୁ ମାନିବା ଉଚିତ। "ମୁଁ କିଏ? ଏହି ସବୁ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ଏହି ସଂସାର ରୂପୀ ପ୍ରସ୍ତାର କ’ଣ?"—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଉତ୍ସାହରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ। ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଅନୁଚିତ ସଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଶକ ମୃତ୍ୟୁକୁ କଦାଚିତ୍ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ମହାନ୍ ଉଦାର ଓ ଶିତଳ ହୃଦୟ ଲୋକେ ଉଚ୍ଚତମ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେଖିବା ଓ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ମୟୂର ବର୍ଷାମେଘକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଅହଂକାର, ଦେହ ଓ ସଂସାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଉପରେ ଶୁଦ୍ଧ ଚିନ୍ତନ କରି, ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟରେ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ। ଅସ୍ଥି ଓ ମାଂସରେ ତିଆରି ଦେହ, ଅନୁଚିତ ରକ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ମୁକ୍ତ ମଣିମାଳାର ମୁକୁଳ ଚାମରୁ ବାହାରିଥାଏ। ସତ୍ୟରେ, ଅବିନାଶୀ, ଶୁଦ୍ଧ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସର୍ବଧାରକ, ମଙ୍ଗଳମୟ—ସମସ୍ତ କିଛି ଏହି ଚେତନାରେ ହାରିତା, ମଣି ମାଳାର ସୂତା ପରି। ଏହି ଚେତନା ଯାହା ଜଗତର ଭୋଗକୁ ଶୋଭା ଦେଉଛି, ଯାହା ଆକାଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପୃଥିବୀର ଗୁହ୍ୟ ଭାଗରେ ଅଛି, ସେଇ ଚେତନା କୀଟର ଉଦରରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଯେପରି ଘଡ଼ିର ଭିତର ଆକାଶ ଓ ବାହାର ଆକାଶରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ସେପରି ଚେତନା ଓ ଦେହରେ କୌଣସି ପ୍ରକୃତ ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ତୀତ୍ତ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣତା ଏକା, ଅନୁଭୂତି ଏକ; ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ କେମିତି ଭିନ୍ନତା ହେବ?