ମୁଁ ଏହି ସଂସାରର ନିର୍ଦ୍ଦୟ ଜାଲକୁ ଛିନ୍ଧି ଦେବି—ଏହି ଜୀବନ ଚକ୍ର ଏବଂ ଦୁଃଖର ଅନ୍ତହୀନ ଗାଠିକୁ, ସମୟ ସର୍ପର ମାଳାକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି, ଯେପରି ଏକ ସିଂହ ଜାଲରୁ ମୁକ୍ତି ଲଭେ। ହେ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନୀ, ଆପଣ ଜ୍ଞାନର ଏକ ଦୀପ ଦ୍ୱାରା ମୋର ହୃଦୟର ଅନ୍ତର୍ବନରେ ଥିବା ଧୂସରତା, ମନର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଅପସାରଣ କରନ୍ତୁ। ହେ ମହାତ୍ମା, ଯେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କୌଣସି ଦୁଃଖରେ ଚିନ୍ତିତ ହୁଏନାହାନ୍ତି; ଯେପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ମାଂସ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରେ କ୍ଷୟ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ଦୁଃଖ ସେମାନଙ୍କୁ ନାଷ୍ଟ କରିପାରେନାହିଁ। ଏହି ଜୀବନ ଏକ ଗଛର ଗୁଛ ଦଳର ନିମନ୍ତେ ବାତାସ ଦ୍ୱାରା ହଲାଦିଆ, ଭୋଗ ଏକ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରଭାର ଦ୍ରୁତ ଚଞ୍ଚଳତା ସମାନ, ଯୌବନ, ଆସକ୍ତି ଏବଂ ଚେତନାର ତରଙ୍ଗ ଅସ୍ଥିର—ଏହା ବୁଝି, ମୁଁ ମୋର ମନକୁ ପର୍ବତ ଉପରେ ମୁଦ୍ରା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ପରି ଦୃଢ଼ କରିଛି, ଯାହା ଶାଶ୍ୱତ ଶାନ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ଏହି ସଂସାର ଦୁଃଖର ଗହ୍ବରରେ ଡୁବିଛି, ବିପଦରେ ଭରିଛି; ଏହା ଦେଖି, ମୋର ମନ ଚିନ୍ତାର ଦଳଦଳିରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇଯାଇଛି। ମୋର ମନ ଭ୍ରମରେ ହେଉଛି, ଚିଂତା ଉଦ୍ଭବିତ ହେଉଛି; ମୋର ଅଙ୍ଗ ଜରା ଗଛର ପତ୍ର ପରି କ୍ପମ୍ପିତ। ପରମ ତୃପ୍ତିର ସାଙ୍ଗ ନଥିବାରୁ, ମୋର ବୁଦ୍ଧି ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି; ଏଠାରେ ଏହା ଶୂନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଭୟ କରୁଛି, ଏକ ଶିଶୁ-ରାଜା ଦୁର୍ବଳ ହେବା ପରି। ମନର ଏହି ଚଳାଚଳ ଅସଂଶୟରେ ବିକ୍ରମ୍ବିତ, ମୃଗ ଶୂନ୍ୟ କୂଆଡ଼ିକୁ ଉପହାସ କରିବା ପରି। ଏହି ବିବେକ ଭୂମିରୁ ଖସି, ଦୁଃଖରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ, ମୋର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ—ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ—ଅନ୍ଧ କୂଆରେ ପଡ଼ିଥିବା ଅଭାଗା ପରି। ଚିଂତା ନ ଶାନ୍ତି ହୁଏ, ନ ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲିଥାଏ; ଏହା ଜୀବନ ପ୍ରଭୁ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଅପ୍ରିୟ ଘରରେ ଥିବା ପ୍ରିୟା ପରି। ମୁଁ ବ୍ୟୟ କରି ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲି, ତଥାପି ଏହି ଭାର ବହୁଛି; ମୋର ଦୃଢ଼ତା ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି, ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ଶେଷର ଲତା ପରି। ସମସ୍ତ ମୂଲ୍ୟ ତ୍ୟାଗ ହୋଇଛି, ଅସ୍ଥିରତା ଆସିଛି; ମୁଁ ନିଜକୁ ଧରି ଛାଡ଼ି ଦେଉଛି, ମୋର ଅବସ୍ଥା ଅସ୍ଥିର। ମୋର ମନ ନିଜର ଆଧାର ଦ୍ୱାରା ଉପହାସିତ ହେଉଛି, ଯାହା ଅସ୍ଥିର ଓ ଅଚଳ, ଦରିଦ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ଗଛ ମୂଳ ପରି। ମନ ଅସ୍ଥିର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ରମଣୀୟ, ଏହା ଜଗତରେ ଘୁରୁଛି, ଏବଂ ଭ୍ରମ ଛାଡ଼ି ନାହିଁ, ନିଜ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଥିବା ଦେବତା ପରି। କେଉଁଠି ସେ ଅବସ୍ଥା ଯାହା ତୁଚ୍ଛ ନୁହେଁ, ସହଜ, ଆଧାରହୀନ, ଭ୍ରମ ଶୂନ୍ୟ ଓ ସନ୍ଦେହ ନଥିବା? ସମସ୍ତ ମହାନ ଜନ, ଯେପରି ଜନକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ହେଉଥିଲେ—କିପରି ସେମାନେ ଉତ୍ତମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ? ଏଠାରେ ଅନେକ ଜିନିଷରେ ଆସକ୍ତ ଓ ସମ୍ମାନ ଦେଉଥିବା ସତ୍ୱେ, କିପରି ଏଠାରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ସଂସାର ଦଳଦଳିରେ ଅପବିତ୍ର ହୁଏନାହିଁ? କେଉଁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହି ମହାନ ଜନମାନେ ମୁକ୍ତ ଓ ନିର୍ମଳ ହୋଇ ଏହି ସଂସାରରେ ଚାଲିଥାନ୍ତି? ଭୋଗ୍ୟବସ୍ତୁ କେବଳ ଭୟ ପାଇଁ ଆକର୍ଷଣ କରେ; ଯେଉଁମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଅସ୍ଥିର ଓ ଧନ ଅସ୍ଥାୟୀ, ସେମାନେ କିପରି ଶୁଭ ଲାଭ କରିପାରିବେ? ମନ ମାୟାର ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ଦଳିତ ଓ ଦୋଷରେ ରଙ୍ଗିତ ହେଲେ, ବୁଦ୍ଧି ସରୋବର କିପରି ଶୁଭ୍ର ହୋଇପାରିବ? ସଂସାରରେ ରହି ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ସତ୍ୱେ, କିପରି ବ୍ୟକ୍ତି ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିନାହିଁ, ଯେପରି ଜଳ ପଦ୍ମପତ୍ରରେ ଲଗେନାହିଁ? ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ନିଜ ମନେ କିମ୍ବା ତୃଣ ସମାନ ଅମୂଲ୍ୟ ବୋଲି ଭାବି, କିପରି ମନର ଚଞ୍ଚଳତାକୁ ଛୁଅନ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି? କେଉଁ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଆଚରଣ ଅନୁସରଣ କରି ଏହି ସଂସାର ସାଗର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଏଠାରେ ଅନୱୃତ୍ତିକୁ ଟାଳିପାରିବି? କିଏ ଉପାୟ ଯାହା ନିଖରାପ ଓ ମଙ୍ଗଳକାରୀ? କଣ ଏଠାରେ ଫଳ ଏବଂ କିପରି ଏହି ସଂସାରରେ ଅନୱୃତ୍ତି ଛାଡ଼ି ଜୀବନ ଯାପନ କରିବି? ହେ ଜଗତ୍ପତି, ମୋତେ କିଛି କହନ୍ତୁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏହି ସୃଷ୍ଟିର କ୍ରିୟାର ଅସ୍ଥିରତା, ଏବଂ ଏହାର ଅତୀତ-ଭବିଷ୍ୟତ ଅବସ୍ଥା ବୁଝିପାରିବି। ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ହୃଦୟ ଆକାଶର ଚନ୍ଦ୍ରର ଦାଗ ଏବଂ ମନର ମଳ ମୋ ପାଇଁ ଦୂର ହେଉ, ଏପରି କରନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ବାଧା ନ ଆସୁ। କଣ ଏଠାରେ ଗ୍ରହଣୀୟ, କଣ ତ୍ୟାଜ୍ୟ? କିପରି ଚଞ୍ଚଳ ମନ ପର୍ବତ ପରି ଅଚଳ ହୋଇ ଶାନ୍ତି ଲଭିପାରିବ? କିଏ ଶୁଧ୍ଧିକାରୀ ମନ୍ତ୍ର ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁଃଖମୟ ସଂସାର ଜ୍ୱର ଅନାୟାସରେ ଶାନ୍ତି ହୁଏ? କିପରି ମୁଁ ଆନନ୍ଦ ତରୁର ଫୁଲ ଗୁଛର ଶୀତଳତାରେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବି, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଅକ୍ଷୟ ରାତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ପରି? ଅନ୍ତଃପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇ ଆଉ କଦାପି ଶୋକ କରିବିନାହିଁ, ସତ୍ୟଜ୍ଞାନୀ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମୋତେ ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ। କିନ୍ତୁ, ପରମ ଆନନ୍ଦ ଅବସ୍ଥା ଓ ତାହାର ଶାନ୍ତି ଛାଡ଼ି, ମହାନ୍ ଆତ୍ମାଙ୍କର ମନ ଏଠି ଅସ୍ଥିର ଚିନ୍ତାରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ କୁକୁରମାନେ ଦୁର୍ବଳ ପଶୁଦେହକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରନ୍ତି। ଏହି ଦେହ ଏକ ଉଚ୍ଚ ଗଛର ହଲୁଚୁଆ ପତ୍ରରେ ଲଟକୁଥିବା ତୁପିର ପରି ନାଜୁକ, ଜୀବନ ପ୍ରଭୁ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଓ ଶୀତଳ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରେ ନମ୍ର। ବନ୍ଧୁ-ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ପ୍ରାଣୀ ଶୁଷ୍କ ଖେତରେ ବାଙ୍ଗ ଗଳା ଚର୍ମର ପାର୍ଶ୍ୱପରି ନାଜୁକ, ଜାଲର ଚକ୍ରରେ ଆଟକିଛି। ସଂସ୍କାରର ବାୟୁ ଚାଲିଲେ, ଅପରାହ୍ନ ଦୁର୍ଘଟନାର ବିଜୁଳି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇ ଲାଗେ; ଭ୍ରମ ମେଘରେ ଘନ ଅନ୍ଧକାର ଗର୍ଜନ କରେ ଏବଂ ଚମକେ। ଅସ୍ଥିର ଲୋଭୀ ଏହି ଦୁଃଖର ବିଷାକ୍ତ ବନରେ ଭୟଙ୍କର ନୃତ୍ୟ କରେ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଗଞ୍ଜନା ହୋଇ। ମୃତ୍ୟୁ ବିଳାୟତୀ ବିଲାଇ ପରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଉପରୁ ଅଜଣା ଭାବେ ଚୁପେ ଚୁପେ ଧରେ, ମୂଷିକ ପରି ଧରି ନେଇଯାଏ। ଏହି ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲକୁ ଟାଳିବା ପାଇଁ କ'ଣ ଉପାୟ, କ'ଣ ମାର୍ଗ, କ'ଣ ଚିନ୍ତା, କ'ଣ ଆଶ୍ରୟ ଅଛି? କିପରି ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା ଜୀବନ ଉପଜିବ ନାହିଁ?