ଓ ରାମଭଦ୍ର, ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିକାଳରେ, ଯେତେବେଳେ ପରମ ଅବସ୍ଥାରେ ବ୍ରହ୍ମରୁ ପ୍ରଥମ ଚିତ୍ତର ଅନ୍ଦୋଳନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେହି ଅନ୍ଦୋଳନ ବ୍ରହ୍ମର ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। କିନ୍ତୁ, ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବା ପରେ, ଆଉ ଏକ ଉଚ୍ଚତର ଚେତନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଆକାଶ ଓ ବାୟୁର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଉଷଧି ଓ ପତ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଚେତନା ରୂପେ କେହି ଦେବତା ହୁଅନ୍ତି, କେହି ମଣିଷ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି; କେହି ପଶୁ ଭାବେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି, ଆଉ କେହି ଯକ୍ଷ ହୁଅନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣ ମାର୍ଗରେ ଉଷଧି ଓ ପତ୍ର ଉପରେ ଏହି ଚେତନା ଆସି ବିଲିନ ହୁଏ; ଏହି ଉଷଧି ଭିତରକୁ ଯେଉଁ ଜୀବ ଆସେ, ସେହି ଭାବରେ ସେ ଶୀଘ୍ର ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ସମ୍ପର୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେଉଁଠି ଜନ୍ମ ହେଲେ, ନିଜର ଦୃଷ୍ଟିଭାବର ଅନୁସାରେ କେହି ବନ୍ଧନରେ ପଡେ, କେହି ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ। ଏଭଳି ଭାବରେ, ରାମ, ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି—ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କର୍ମର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବନ୍ଧି, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଓ କ୍ରିୟାର ଭାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହା କଳ୍ପନାର ଗର୍ଭରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଯେତେବେଳେ ପରମ ପବିତ୍ର ବ୍ରହ୍ମ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ରାମ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ନିର୍ମାଣ କରି ସେଥିରେ ବିରାଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ବୟସ୍କ ଓ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ଜଗତ ନିଜ ନିୟମରେ ଚାଲିଥାଏ, ଯେପରି ଏକ ମଟ୍କି ଦୋରିରେ ଝୁଲିଥାଏ—ସେଇ ଦୋରି ହେଉଛି ଜୀବନ ପ୍ରତି ତୃଷ୍ଣା। ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଜୀବଗୁଡ଼ିକ, ସଂସାରର ପିଞ୍ଜରାରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ସଂସ୍କାର ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ସେମାନେ ସମୁଦ୍ରର ପାଣି ପରି ଏକତା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ପ୍ରଭୁଠାରୁ ଆସି, ଆକାଶ ଓ ବାୟୁ ମାଧ୍ୟମରେ ଚଳିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ମନ ଝୁଲି ଝୁଲି ଚାଲିଥାଏ। ଏଠାରେ, କେହି ବାହାରୁଅଛନ୍ତି, କେହି ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି; ରାମ, ବ୍ରହ୍ମରେ ଜୀବ ଧାରାଗୁଡ଼ିକ ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ପରି। ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ନଥିବା ଅବସ୍ଥାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଗଣନା ଯୋଗ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପହଞ୍ଚି, କେହି ଆକାଶ ତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଧୂଆଁର କିରଣ ମେଘରେ ମିଶିଯିବା ପରି। ସେଠାରେ, ସେମାନେ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱର ଚକ୍ରରେ ଏକତା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଯେପରି ମନ୍ଦାର ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ମିଠା ପବନରେ ମିଶିଯାଏ। କିନ୍ତୁ, ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରାଣ ଶକ୍ତିର ଗୁଣ ଅର୍ଜନ କରି, ଦୂର୍ଦ୍ଦମ ଦାନବ ଦଳ ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ୱଂସିତ ହୁଅନ୍ତି, ଅମର ଦେବତାମାନଙ୍କ ପରି। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ବାୟୁ ଯାହା ଗନ୍ଧ ବୋଝି ନେଉଛି, ତାହା ଦେହରେ ସେଇ ଗନ୍ଧକୁ ବିସ୍ତାର କରେ, ଯେପରି ନାକର ଘାଏରେ ଗନ୍ଧ ବସିଯାଏ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱମୟ ଦେହରେ ଜୀବ ପ୍ରାଣ ଲାଭ କରିଥାଏ; ସେଠାରୁ ସେ ଜଗତରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଜୀବ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଅନ୍ୟମାନେ ଧୂଆଁ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ପଥ ଦ୍ୱାରା ଦେହୀ ଜନ୍ମର ଗର୍ଭକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, କେବଳ ପ୍ରାଣ ଲାଭ କରନ୍ତି କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି। କେହି ବାୟୁ ମାର୍ଗରେ, ଧାନ ଦାଣା ଭିତରେ ଥିବା ଅବସ୍ଥାରୁ ପ୍ରାଣ ଲାଭ କରି ନାନା ପ୍ରକାର ଜୀବ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି। କେବେ କେବେ, ରାମ, ନୂତନ ଉତ୍ପନ୍ନ ଜୀବର ଏକ ବଂଶ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ଆକାଶର ଖାଲି ଅଂଶରେ ଅଳ୍ପ ସମୟ ରହିଥାଏ। ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ତାହାର ଦୀପ୍ତିମୟ ଚକ୍ର ସହିତ ଉଦୟ ହୁଏ ଓ ମୃଦୁ କିରଣରେ ପୃଥିବୀକୁ ବିଡ଼ମ୍ବିତ କରେ, ସେହିପରି ସେଇ ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବରେ ଏହି ଚେତନା ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇ ଏକ ଗଛରୁ ଅନ୍ୟ ଗଛକୁ ପକ୍ଷୀ ପରି ଚଳିଥାଏ। ଏହି ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରୁ ସେ ଉଷଧିର କୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଯେପରି ମଖି ନୂତନ ଲଟସ ଗୁଛ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ସେଠାରେ, ଉଷଧିର ଫଳ ନିଜ ରସରେ ଉପଚୁଇ ମିଠା ହୁଏ, ଯେପରି ଉଖୁ ଗଛ ତାହାର ରସରେ ପୁଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହି ଫଳରେ, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ପରି ପ୍ରାଣ ଧାରା ନିବାସ କରେ, ଯେପରି ଦୁଧ ମାଆର ଛାତିରେ ଭରିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଫଳ ପକେ, ଦେହୀ ଜନ୍ତୁମାନେ ଏହାକୁ ଖାନ୍ତି; ଏଥିରେ ପ୍ରାଣତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରବେଶ କରି ରହିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ। ପ୍ରାଣର ଏହି ଧନ, ଅବିରତ ସଂସ୍କାରର ଜାଲରେ ଢାକା, ଗର୍ଭର ପିଞ୍ଜରାରେ ନିବାସ କରେ, ଯେପରି ମାନ୍ଦା ଗୁଟି ମୁଡିଥିବା ଘଡ଼ାରେ ବୀଜର ଗୌରବ ଅଛି। ଯେପରି କାଠରେ ଅଗ୍ନି, ମାଟିରେ ଘଡ଼ା, ଦୁଧରେ ଘୃତ ଥାଏ, ସେପରି ପ୍ରାଣତତ୍ତ୍ୱରେ ଆତ୍ମା ନିବାସ କରେ। ଏଇ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁସାରେ, ପରମ ପ୍ରଭୁଠାରୁ ଆସି, ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ନିର୍ଦେହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜୀବ ପୃଥିବୀରେ ମନୁଷ୍ୟ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି। ସେ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ହୋଇ, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରର ଅଧିକାରୀ ଅଟେ; ଏହି ଜନ୍ମରେ ଯଦି ସେ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ତେବେ ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ଅଟେ। କିନ୍ତୁ, ଏମିତି ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରି ବହୁ ଜନ୍ମ ଅତିକ୍ରମ କରି ଯଦି ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ତେବେ ସେ ରଜସ-ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ଅଟେ। ଏବେ, ରାମ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କ’ଣ ଘଟେ ଓ ରଜସ-ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ଲୋକ କିପରି ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି, ସେଥିର ଅନୁକ୍ରମଣୀ ତୁମକୁ କହିବି। ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଅଧିକ ଥାଏ, କେବେ କେବେ କେଉଁଠି କେଉଁଠି ସେମାନେ ଶୁଭ କର୍ମର ଲୋକରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି। ଏଠାରେ, ରାମ, ରଜସ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ଲୋକମାନେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି; ସେମାନେ ମାନ୍ୟ ଏବଂ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଭୁ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଥିବା ଲୋକ। ଅନ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମୂକ ଓ ମୂଢ଼ ତମସ ଗୁଣର, ସେମାନେ ଜଡ଼ ଜୀବ ପରି ଅଟନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କ’ଣ ବିଚାରଣୀୟ? କେବଳ କିଛି ଲୋକ, ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାର ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ଜନ୍ମ ପାଇ, ସ୍ୱାଭାବିକ ଜୀବନରେ ମହାପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ନିଶ୍ଚୟ, ରଜସ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ଅଧିକାରୀ ଏଠାରେ ଚିନ୍ତନ ଯୋଗ୍ୟ। ଯେଉଁମାନେ ରଜସ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ବସିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ପୃଥିବୀରେ ମହାଗୁଣ ଅଧିକାରୀ, ସଦା ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଚମକିଥିବା, ଆକାଶର ଚାନ୍ଦ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ।