ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଏକ ଭ୍ରମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଗତର ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହି ଭ୍ରମ ଏକ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରତୀତି ହୁଏ। ଏହା ସବୁବେଳେ ମନର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ାଯାଉଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ କଳ୍ପନା ଅନୁସାରେ ହେଉଛି; ଏହି କଳ୍ପନାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଭାଗ୍ୟ ଦେବୀ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଭଗବାନ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ବିଜରୋପଣ କରିଥିଲେ, ସେଠାରେ କମଳରୁ ଜନ୍ମନେଇଥିବା ବ୍ରହ୍ମା, କମଳାସନରେ ବସି, ଏପରି ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ। କେବଳ ମନର କମ୍ପନରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ସୃଷ୍ଟି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ—ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟର ଖେଳରେ ସଦା ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ। ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଉପେନ୍ଦ୍ର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାମାନେ ଭିଡ଼ ହୋଇଛନ୍ତି; ପାହାଡ଼, ସାଗର ଓ ଅଣେକ ତଳଲୋକ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକର ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ପଥରେ ଏହା ଭରିଯାଇଛି। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି, “ଏହି ସମସ୍ତ କଳ୍ପନାର ଜାଳ ମୁଁ ପ୍ରସାରିତ କରିଛି; ଏବେ ମୁଁ ଏହି ଚିନ୍ତାର ଖେଳକୁ ବନ୍ଦ କରିବି।” ଏପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେ କଳ୍ପନାର ଯନ୍ତ୍ରଣାରୁ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇ, ନିଜ ସ୍ୱୟଂରେ ଅନାଦି, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱରୂପକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ସେଠି ପହଁଚି, ମନ ଏହି ଦୀପ୍ତିରେ ଲୟ ହୋଇ, ସେ ଶାନ୍ତିରେ ବସନ୍ତି, ହୃଦୟ ଶାନ୍ତ, ଯେମିତି ଥକିଥିବା ଯାତ୍ରୀ ଶଯ୍ୟାରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ। ସେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅହଂକାରରୁ ମୁକ୍ତ, ପରମ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବସନ୍ତି, ଯେମିତି ଅଶାନ୍ତ ନ ଥିବା ସାଗର। କେବେ କେବେ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା, ଭଗବାନ ନିଜେ ଚେତନାର ଶକ୍ତିରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଯେମିତି ତରଙ୍ଗ ଶମିତ ହେଲେ ସାଗର ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ସେ ଏହି ଜଗତକୁ ଦେଖନ୍ତି—ଏହା ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶତଶଃ ଆସକ୍ତିର ଦୃଢ଼ ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା, ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ ଓ ଭୟରେ ପୀଡିତ। ଏହା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି କରୁଣାରେ ଭରିଯାଇ, ସେ ବିଭିନ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ମହତ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର—ବେଦ, ବେଦାନ୍ତ, ପୁରାଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ—ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ସାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦେହୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ରଚିତ। ପୁନି, ସେଉଁଠି ଏହି ପରମ ଅବସ୍ଥାରେ ବିରାଜି, କୌଣସି ବିପଦ ନଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ, ମନ ଶାନ୍ତ, ଯେମିତି ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ଦ୍ୱାରା ବିଚଳିତ ନ ହେଉଥିବା ସାଗର। ବ୍ରହ୍ମା, କମଳାସନରେ ବସି, ସୃଷ୍ଟିର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ନିୟମ ଦେଖି, ପୁନି ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବସନ୍ତି। ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ଓ ସଂସ୍କାରର ପ୍ରଭାବରେ ତାଙ୍କର ଦେହ ରହିଥାଏ, କେବଳ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନ ହେବା ପାଇଁ, ଯେମିତି ଏକ ଚକ୍ର ଚଳିତ ହୋଇ ରହିଥାଏ। ସେଠାରେ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ବା ରକ୍ଷା କରିବା ପ୍ରତି କୌଣସି ଆଗ୍ରହ ନାହିଁ; ଏଠାରେ ନାହିଁ କୌଣସି 'ମୁଁ' ବା 'ଅନ୍ୟ', ନାହିଁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବା ନାସ୍ତିତ୍ୱ। ସେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମଭାବରେ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ସମାନ ରହନ୍ତି, ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାଗର ପରି। କେବେ କେବେ କେବଳ ଯଦୃଚ୍ଛୟା, କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ଛଡ଼ି, ଜଗତକୁ କୃପା ଦେବା ପାଇଁ ଜଗ୍ରତ ହୁଅନ୍ତି। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଏ ଯେଉଁ ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମ ଅବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି, ଏହାକୁ ଜନ୍ମର ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ଜାଣ, ହେ ଦେବତାମଣ୍ଡଳୀର ନେତା। ଯେତେବେଳେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମରେ ପ୍ରଥମ ମନର ଚଳନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠି ସେ ବ୍ରହ୍ମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। କିନ୍ତୁ ସୃଷ୍ଟି ସ୍ଥିର ହେବା ପରେ, ଆଉ ଏକ ଉଚ୍ଚ ଚଳନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଆକାଶ ଓ ବାୟୁ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପତ୍ରମାନଙ୍କୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। କିଛି ଦେବତା ଅବସ୍ଥାକୁ, କିଛି ମାନବ ଅବସ୍ଥାକୁ, କିଛି ପଶୁ ଓ କିଛି ଯକ୍ଷ ଜନ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପତ୍ରମାନେ ଶକ୍ତିପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀ ଏହାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେ ଏହି ରୂପରେ ଶୀଘ୍ର ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଏହି ଜନ୍ମରେ ଯେଉଁଠି ସଂସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ହୁଏ, ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିଭେଦ ଅନୁସାରେ ବନ୍ଧନ ବା ମୋକ୍ଷ ଲାଗିଥାଏ। ଏହିପରି ଭାବେ, ହେ ରାମଭଦ୍ର, ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି—ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ଓ ଅପ୍ରକାଶିତ କର୍ମର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବନ୍ଧା, ଅନେକ ରୂପ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଭାରରେ ଭରିଯାଇଛି, ଯାହା କଳ୍ପନାର ଗର୍ଭରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଯେତେବେଳେ ଦିବ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମର ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ଲାଭ କରାଯାଏ, ହେ ମହାବାହୁ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ସୃଷ୍ଟିକୁ ସ୍ଥାପିତ କରି, ସେଠାରେ ବସନ୍ତି। ଏହି ବୟସ୍କ ଓ ଦୁଃଖିତ ଜଗତ ନିଜ ନିୟମରେ ଚାଲିଥାଏ, ଯେମିତି ଏକ ମାଟିର ମାଟିଘଟ ଜୀବନ ରୂପୀ ଦାଗରେ ଝୁଲି ରହିଛି। ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ସଂସାରର ଖଞ୍ଚ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ଆଶକ୍ତି ଶୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ସେମାନେ ସାଗରର ପାଣି ପରି ଏକତାରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରଭୁଠାରୁ ଆସି, ଆକାଶ ଓ ବାୟୁ ମଧ୍ୟରେ ଗତି କରି, ତାଙ୍କର ମନ ଚୁଣିଅଣା ପରି ବାୟୁର ଝୋକାରେ ବିଚଳିତ ହୁଏ। ସଦା କେହି ଯାଉଛନ୍ତି, କେହି ଆସୁଛନ୍ତି; ହେ ରାମ, ବ୍ରହ୍ମରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସାଗର ତରଙ୍ଗ ପରି। ଅନାଦି ଅବସ୍ଥାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଗଣନାର ମଣ୍ଡଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, କିଛି ପ୍ରାଣୀ ତମ୍ବାକୁ ଧୂଆଁ ପରି ମେଘରେ ମିଶିଯାନ୍ତି। ସେଠି, ସେମାନେ ପଞ୍ଚଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱର ଚକ୍ରରେ ଏକତା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଯେମିତି ମନ୍ଦାର ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ମଧୁର ପବନରେ ମିଶିଯାଏ। କିନ୍ତୁ, ଏହି ଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱର ପବନ ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରାଣଶକ୍ତିର ଗୁଣ ଲାଗି, ସେମାନେ ଦୁର୍ଦ୍ଦମ ଦାନବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେମିତି ଅମରମାନେ। ଭୂତ ଉତ୍ପନ୍ନ ପବନ ଯାହା ଗନ୍ଧ ବହିନେଇ, ତାହା ଦେହରେ ଗନ୍ଧ ବିସ୍ତାର କରେ, ଯେମିତି ନାକର ଘାଉରେ ଗନ୍ଧ ବସିଯାଏ। ଏହି ଭୂତ ଦେହରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ସେଠାରୁ ସେମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ପ୍ରପଞ୍ଚରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି। ଅନ୍ୟମାନେ ଧୂଆଁ ପଥ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ଦେହୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଗର୍ଭକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ପ୍ରାଣ ଲାଭ କରନ୍ତି କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅଚଳ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି।