ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ସୁଭ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଶେଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେପରି ଆଗୁନି ଶେଷରେ ଝାଲ ରହିଯାଏ, ସେପରି ଅପବିତ୍ରତା ଓ ଦୁଃଖ ଅବଶ୍ୟ ରହିଯାଏ । ମନ ଓ ଛଅଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଅସ୍ଥାୟୀ, ଏହାମାନେ ଆସି ଯାଏ ଓ ଚାଲିଯାଏ; ଯେପରି ଏକ ଲତା ବଡ଼ ସାପକୁ ଧରିପାରେନାହିଁ, ସେପରି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସତ୍ୟର ପଥକୁ ଧାରଣ କରିପାରେନାହିଁ । ମନୁଷ୍ୟ ମମତାରେ ରକ୍ତ ଓ ମାଂସର ଏକ ଗଠାକୁ 'ମୋର ପ୍ରିୟ କନ୍ୟା' ବୋଲି ଡାକେ; ତେବେ ଏହି ହାଡ଼ର ଢେରକୁ 'ମୋର ଦେହ' ବୋଲି ଧରି ରହିବାର କଣ ତାର୍କିକ ଅର୍ଥ ଅଛି? ହେ ରାମ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅବିଜ୍ଞ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସତ୍ୟ ଓ ନିଶ୍ଚଳ ମନେ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅସ୍ଥିର ଓ ଅସତ୍ୟ, ଏହି ଜଗତ ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ସନ୍ତୋଷ ଦେଇପାରେନାହିଁ । ଏହି ସଂସାର ଉପଭୋଗ କରିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବିଷର ମାତିର ଦେଇଥାଏ; ଏହା ପ୍ରତି ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ି, ଆତ୍ମାର ଏକତ୍ୱ ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କର । ଯେତେବେଳେ ମନ ଅନାତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଭାବି, ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଅସତ୍ୟ ଜଗତର ଜାଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ବ୍ରହ୍ମ ଆତ୍ମାର ମନ ପୂର୍ବସଂସ୍କାରର ଶକ୍ତିରେ ଦେହକୁ କଳ୍ପନା କରେ; ଯେପରି ଏକ ଦିଵାଲକୁ ସୁନା ଲଗାଇଲେ ସୁନା ଲାଗେ, ସେପରି ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଦେଖାଯାଏ । ହେ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, କିପରି ମନ ଏହି ଜଗତର ଦୃଢ଼ତାକୁ କ୍ରମେ କଳ୍ପନା କରେ? ଯେତେବେଳେ ଗର୍ଭଶଯ୍ୟାରୁ ପ୍ରଥମ ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଲୋଟସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ସେ 'ବ୍ରହ୍ମା' ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ; ଏହିପରି ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ବୋଲାଯାଏ । ସେ ମନ ପାଇଁ—ଯାହା କଳ୍ପନାର ଜାଳ ଓ ଆକୃତି ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ—ଏକ ଅନ୍ୟ ଲୋକରେ କଳ୍ପନାର ଧନର ଆଶ୍ରୟ ସ୍ଥାନ ନିର୍ମାଣ କଲେ । ତାପରେ ସେ ପ୍ରଥମେ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଆଲୋକକୁ କଳ୍ପନା କଲେ, ଯାହା ତେଜର ବୃତ୍ତିର ଭଳି ଚମକୁଥିଲା, ଦିଗଗୁଡ଼ିକୁ ସୁନା ରଙ୍ଗରେ ରଞ୍ଜିତ କରୁଥିଲା । ଏହି ଆଲୋକ ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନି ଚିଙ୍ଗାର ଗୁଛରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ତାରାମାଳାର ଭଳି ଗଠିତ, ତାର ପାର୍ଶ୍ୱ ଶୁକ୍ଳ ଘାସ ରଙ୍ଗର ଆକାଶ, ଏବଂ ସୁନା ଜଙ୍ଗଲରେ ଶୋଭିତ । ଏହାର ଦେହ ହେଉଛି ସୁନା ଅଗ୍ନିର ଝାଲ ଓ ତୀବ୍ର ଆଗୁନି, ଯାହା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୁନା ଖଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ । ସେଇ ଦୀପ୍ତିମୟ ଆଲୋକ ମଧ୍ୟରେ, ମନ ନିଜ ଆକୃତିରେ ଏକ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ କଳ୍ପନା କଲା, ଯାହା ଆତ୍ମା ଭଳି ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଥିଲା । ସେଇ ଆଲୋକରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଅଗ୍ନି ଚକ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବସି, ତୀବ୍ର ସୁନା ଖଣ୍ଡ ଧାରଣ କରିଥିଲା । ସେ ଅଗ୍ନି ଝୁଲର ଗୁଛ ବୋଝେଇଥିଲା, ଅଗ୍ନି ଉତ୍ସର୍ଗ ଓ ବିସ୍ତାର କରୁଥିଲା, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଅଗ୍ନି ସହ ଖେଳୁଥିଲା, ସମଗ୍ର ଆକାଶକୁ ପୂରଣ କରିଥିଲା । ଏପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ହଠାତ୍ ଜ୍ଞାନର ଚମକରେ ସେଇ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆଲୋକ କଣ୍ଣାଗୁଡ଼ିକୁ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଦିବ୍ୟ ବିମାନ ଭଳି ଗଠନ କଲେ । ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେ ଏହାକୁ କଳ୍ପନା କଲେ ଓ ଯେପରି ଭାବିଥିଲେ, ସେହିପରି ଦେଖିଲେ; ଯେପରି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଧ୍ୱନିର ଗୁଛ ଦେଖନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ଅନୁଭବ କଲେ । ହେ ବଳଶାଳୀ, ଏହି ଭାବେ ନିଜ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୟଂଭୂ ପ୍ରତିଦିନ ଓ ପ୍ରତି ଲୋକ ପାଇଁ ନୂତନ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତାରେ ଉପଜନ୍ତି । ସେ କଳ୍ପନା କଲେ କାଳ, ତାହାର ବିଭାଗ, ତାରା ଓ ଗ୍ରହ, ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, ଦ୍ୱୀପ, ଦିଗ, ପାହାଡ଼ ଓ ପୃଥିବୀକୁ । ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତା, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ, ନାଗ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସମାନେ—ଏମିତି କଳ୍ପନା କଲେ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ରରୁ ତରଙ୍ଗ ଉପଜେ । ସେ ତାଙ୍କର ଅଞ୍ଚଳ, ପାହାଡ଼, ଦିବ୍ୟ ବିମାନ ଓ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ, ପଦ୍ମଜନ୍ମା ବ୍ରହ୍ମା ଏହା ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ । ସେମାନେ ମଧ୍ୟ, ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ପାଇ ଓ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ରଖି, ଯାହା କଳ୍ପନା କଲେ, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖିଲେ । ତାପରେ ସେମାନେ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଜନସମୂହକୁ କଳ୍ପନା କଲେ; ସେ ଜନମାନେ ଆଉ ଅନ୍ୟମାନେ, ଏବଂ ସେମାନେ ଆଉ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜନମାନେ କଳ୍ପନା କଲେ । ବ୍ରହ୍ମା ବେଦ ଓ ଯଜ୍ଞର ଗୁଣ ମନେ ପକାଇ, ଯେପରି ଗୃହଣୀ ପାଇଁ ଘରର ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଏ, ସେପରି ସଂସାରର ସୀମା ଧାରଣ କଲେ । ଦିବ୍ୟ ଆକୃତି ଧାରଣ କରି, ମନ-କଳ୍ପିତ ବିଶାଳ ଦେହ ନିର୍ମାଣ କଲେ, ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାର ସ୍ରୋତ ଚଳାଇଲେ । ସେ ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼, ବୃକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ, ଲୋକମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳ, ମେରୁ ପର୍ବତ, ପୃଥିବୀର ଆସନ, ଦିଗ, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଜଟିଳ ଗୁଛ ଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ନିର୍ମାଣ କଲେ । ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ରୋଗ ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ୱଂସିତ; ରାଗ, ଦ୍ୱେଷ ଓ ଭୟ ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ୱସ୍ତ; ତିନି ଗୁଣର ତତ୍ତ୍ୱରେ ଗଠିତ । ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଉପଜିଥିବା ଯେଉଁ ମନମାନେ ଯାହା କଳ୍ପନା କରିଥିଲେ, ସେହି ଭଳି ଏହା ସମଗ୍ର ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଏବେ ମଧ୍ୟ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଏହିପରି ଦେଖାଯାଏ । ଏହିପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୃଷ୍ଟିରେ, ଅଜନ୍ମା କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ କିମ୍ବା ସମସ୍ତରେ, ସଂସାର ଚକ୍ରକୁ କଳ୍ପନା କରି, ଏହାକୁ ନିଶ୍ଚଳ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି । ଏହି ମୋହ, ଯଦିଓ ଅସତ୍ୟ, ଜାଗ୍ରତ ଜୀବନରେ ସତ୍ୟ ଭାବ ପାଇଛି; ଏହା ସଦା ମନର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ହୁଏ । ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଏହି ସଂସାରରେ କଳ୍ପନା ଅନୁସାରେ ଘଟେ; କଳ୍ପନାର ଶକ୍ତିରେ ଦୈବୀ ନିୟତି ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ । ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଜାପିତ ସୃଷ୍ଟି ଉପଜିଲା, ସେହି ପଦ୍ମଜ ବ୍ରହ୍ମା, ପଦ୍ମ ଆସନରେ ବସି, ଏପରି ଚିନ୍ତା କଲେ । ମନର କମ୍ପନ ମାତ୍ରରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଉପଜେ—ସୃଷ୍ଟି ଉପଭୋଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟର ଖେଳରେ ସଦା ବଦଳିଯାଉଥିବା । ଏହା ଇନ୍ଦ୍ର, ଉପେନ୍ଦ୍ର ଓ ବଳବାନ୍ ରାଜାମାନେ, ପାହାଡ଼ ଓ ସମୁଦ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଓ ତଳଲୋକ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗର ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ପଥରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି ।