ସମସ୍ତ ଜଳ, ଭୂମି, ଆକାଶ ଓ ଗଗନର ବିଶାଳ ଏବଂ ଭୟାନକ ରୂପରେ ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚେତନାରେ ଏକ ଏକାତ୍ମ ମହାସାଗର ଭଳି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଉଭୟ ଦେଖାଯାଉଛି। ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଏକ ସୁବ୍ରହ୍ମ ହିମପର୍ବତ ଗୁହାରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ସେ ଦୀର୍ଘ ଅନୁପ୍ରାଣ ଭଳି ଓଁ ଧ୍ୱନି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ଏଠାରେ, ଓଁ ର ସୂକ୍ଷ୍ମ ମୃଦୁ ପଶ୍ଚିମ ଅର୍ଧକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କିମ୍ବା ବାହ୍ୟ ଭାବରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହୃଦୟରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମନ ଶୁଧ୍ଧ ହୋଇ, ଶ୍ୱାସ ହୃଦୟରେ ନିରନ୍ତର ଲିନ ହେବା ପରେ, ଶୁଭ୍ର ଶରତ ଆକାଶର ପରି ମେଘ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ, କଚା ଏକ ପାହାଡ଼ ରୂପରେ ଅବିଚଳ ରହିଲେ। ଏଠାରେ ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ ଓ ନାରୀ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଛଡ଼ା କିଛି ନାହିଁ; ଏଠି କେଉଁ ଶୁଭ, ଅଫଳ, ଅବିନାଶୀ ଜିନିଷକୁ ଅଭିଲାଷ କରିବା ଉଚିତ? ପଶୁ, ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଯେଉଁ ସେହି ଭୋଗରେ ତ୍ରୁପ୍ତି ମାନନ୍ତି, ନିର୍ମଳ ମନ ଲୋକେ କିପରି ଏଉଁ ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ଲଭିବେ? ଯେଉଁମାନେ ଭୋଗରେ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଃଖିତ, ଅସ୍ଥାୟୀ ଓ ନଶ୍ୱର ଭୋଗରେ ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷରେ ଟିକିଥିବା; ସେମାନେ ନରକର ଗଧାଙ୍କ ସଂଗ ଲାଗିଅନୁକୂଳ। ଏଠାରେ କେବଳ କେଶ, ରକ୍ତ ଓ ମାଂସ ରହିଛି—ଏହି ନାରୀ ଦେହ; କୁକୁର ଏଠାରେ ତ୍ରୁପ୍ତି ମାନନ୍ତି, ମାନବ ନୁହେଁ। ମାଟି ଭୂମି, କାଠ ଗଛ, ଦେହ ମାଂସ, ପାହାଡ଼ ପାଥର; ତଳେ ଭୂମି, ଉପରେ ଗଗନ—ଏଠି ନବୀନ କଣ ଅଛି ଯାହା ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରିବ? ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅନୁଭବ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଅସ୍ଥିର; ଏହି ମାନ୍ୟତା ମାନିଲେ ଏହି ମୋହ ପାଇଁ ଧରାଯାଉଛି। ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଶେଷରେ ମଧ୍ୟ ଅଶୁଦ୍ଧି ଓ ଦୁଃଖ ରହିଯାଏ, ଜଣେ ଅଗ୍ନିର ଶିକା ଶେଷରେ କଳି ଭଳି। ମନ ଓ ଷଡ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କ୍ରିୟା ଅସ୍ଥାୟୀ, ଉଦ୍ଭବ ଓ ନାଶ ହୁଏ; ଏକ ତାନ୍ତୁ ଗଭୀର ସର୍ପକୁ ଧାରଣ କରିପାରିବ ନାହିଁ, ସେମାନେ ତଥ୍ୟର ପଥକୁ ଧାରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ମାନ୍ୟ ରକ୍ତ ଓ ମାଂସ କୁ 'ମୋର ପ୍ରିୟ କନ୍ୟା' ଭାବରେ ଆଶ୍ରୟ କରେ; ଏହି ଅସ୍ଥି ରାଶିକୁ 'ମୋର ଦେହ' ଭାବରେ ଧରି ରହିବାର ତର୍କ କଣ? ରାମ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ କେବଳ ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଏକାତ୍ମ ଓ ଏକାକି; ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଅସ୍ଥିର ଓ ଅସତ୍ୟ, ଏହା ତ୍ରୁପ୍ତି ଦେଇପାରେ ନାହିଁ। ଏହି ଜଗତ ଭୋଗ କରିବା ଛଡ଼ା ମଧ୍ୟ ବିଷ ଭଳି ମୂଢ଼ତା ଦେଇଯାଏ; ଏହାର ଆଶ୍ରୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ଆତ୍ମାର ଏକତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କର। ଯେତେବେଳେ ମନ ଅନାତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମା ଭାବରେ ଧରି, ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଏହି ଅସତ୍ୟ ଜଗତର ଜାଳ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମାର ମନ ଚିତ୍ତର ଗୁପ୍ତ ଆଶାରେ ଏକ ଦେହ କଳ୍ପନା କରେ; ଏକ ଦିବ୍ୟ ଦିବାଳିକୁ ସୁନାରେ ମାଳି ଦେଖିଲେ ଯେପରି, ଏହି ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏପରି ଦେଖାଯାଏ। ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରହ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଇ, ମନ କିପରି ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଜଗତକୁ କ୍ରମେ ଉଦ୍ଭବ କରେ? ଗଭୀର ଗଭାରୁ ଉଠିଥିବା ପ୍ରଥମ ଶିଶୁ, ପଦ୍ମରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ, 'ବ୍ରହ୍ମା' ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ; ତେଣୁ ସେ 'ବ୍ରହ୍ମା' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ସେ, ମନ—ଯାହା କଳ୍ପନାର ଜାଳ ଓ ଆକୃତିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ—ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଲୋକରେ କଳ୍ପନାର ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏକ ଆଶ୍ରୟ ନିର୍ମାଣ କଲେ। ତାପରେ, ସେ ପ୍ରଥମେ ଏକ ଦୀପ୍ତିମୟ ଆଲୋକ କଳ୍ପନା କଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିର ଚକ୍ର ଭଳି, ଦିଗ୍ଗୁଡିକୁ ସୁନାରେ ରଂଗାଇଲେ। ଏହା ଦ୍ରୁତ ଅଗ୍ନି ଶିକାର ଗୁଛରେ ଭରିଥିଲା, ନକ୍ଷତ୍ର ଭଳି ଏକ ଜାଳରେ ବୁନିଯାଇଥିଲା, ତାର ଆକାଶ ପାର୍ଶ୍ୱରେ କୁଶ ଭଳି ରଂଗାଯାଇଥିଲା, ଓ ସୁନା ଅଟବୀରେ ଶୋଭିଥିଲା। ଏହି ଦୀପ୍ତିର ଦଳ ହେଉଛି ସୁନା ଶିକା ଓ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିର ଜାଳ, ଚମକାଉଥିବା ସୁନା କଣ୍ଠା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିଥିଲା। ଏହି ଦୀପ୍ତିମୟ ଆଲୋକ ଭିତରେ, ମନ ଏହି ଆକୃତିରେ ନିଜକୁ ଅବତାର କରି, ସୃଜନା କଲା ସୂର୍ଯ୍ୟ—ଆତ୍ମା ଆକୃତିରେ। ଏହି ଆଲୋକରୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ, ଅଗ୍ନିର ଚକ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବସି, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ସୁନା କଣ୍ଠା ପିନ୍ଧିଛି। ସେ ଅଗ୍ନି ଶିକାର ଦଳ ଧାରଣ କରି, ଅଗ୍ନିକୁ ଉତ୍ସାରଣ ଓ ବିସ୍ତାର କରି, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଅଗ୍ନି ସହ ଖେଳ କରି, ସମସ୍ତ ଆକାଶକୁ ଭରି ଦେଇଛି। ତାପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ତୀବ୍ର ବୁଦ୍ଧିରେ, ଏହି ଅନ୍ୟ ଆଲୋକ କଣାକୁ ଦୀପ୍ତିମୟ ବିମାନରେ ରୂପାନ୍ତର କଲେ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେ ସେଗୁଡିକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ଯେପରି ଚିନ୍ତା କଲେ, ସେପରି ଦେଖିଲେ; ଜ୍ଞାନୀ ସେମାନେ ଏହି ଉଦ୍ଭବକୁ ଧ୍ୱନି ଗୁଛ ଭଳି ଅନୁଭବ କଲେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ହେଉଛି, ମହାବାହୁ, ଯେପରି ସ୍ୱୟଂଜାତ ନିତ୍ୟ ନୂତନ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ପ୍ରତି ଦିନ ଓ ପ୍ରତି ଜଗତ ପାଇଁ ଦେବତା ଓ ଦାନବ ସେମାନଙ୍କ ଚିନ୍ତାରେ ଉଦ୍ଭବ କରନ୍ତି। ସେ କଳ୍ପନା କଲେ କାଳ, ତାହାର ବିଭାଗ, ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଗ୍ରହ, ନଦୀ, ସାଗର, ଦ୍ୱୀପ, ଦିଗ୍ଗୁଡିକ, ପାହାଡ଼ ଓ ଭୂମି। ବ୍ରହ୍ମା ଦେବ, ଦାନବ, ମାନବ, ନାଗ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ—ଏକ ସାଗର ତରଙ୍ଗ ଭଳି—କଳ୍ପନା କଲେ। ସେ ସେମାନଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳ, ପାହାଡ଼, ଦୀପ୍ତିମୟ ବିମାନ, ଓ ବିଭିନ୍ନ କ୍ରିୟା ବିନ୍ୟାସ କଲେ; ପଦ୍ମଜାତ ଏହି ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ସେମାନେ ମନର ସିଦ୍ଧି ଓ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ପାଇଁ, ଯାହା ଚିନ୍ତା କଲେ, ତାହାକୁ ତୁରନ୍ତ ଦେଖିଲେ। ତାପରେ ସେମାନେ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଜନଗୁଡିକୁ କଳ୍ପନା କଲେ; ସେ ଜନଗୁଡିକ ଅନ୍ୟ ଜନଗୁଡିକୁ କଳ୍ପନା କଲେ, ଏବଂ ଏହିପରି ଏକ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜନ ଉଦ୍ଭବ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ବେଦ ଓ ଯଜ୍ଞର ଗୁଣ ସହ ସ୍ମରଣ କରି, ଜଗତ ପାଇଁ ଏକ ସୀମା ନିର୍ମାଣ କଲେ, ଗୃହଣୀ ପାଇଁ ଏକ ସୀମା ଭଳି। ଦିବ୍ୟ ଆକୃତି ଧାରଣ କରି, ମନ କଳ୍ପିତ ବିଶାଳ ଦେହରେ, ସେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି, ଯାହାରେ ସମସ୍ତ ଜନଗୁଡିକର ଅନୁକ୍ରମ ରହିଛି। ସେ ସାଗର, ପାହାଡ଼, ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଜଗତ ରଚିଲେ, ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ଅଞ୍ଚଳ, ମେରୁ ପ୍ରସ୍ଥ, ଭୂମି ଆସନ, ଦିଗ୍ଗୁଡିକ, ଅଟବୀ, ଏବଂ ଜାଳ ରଖିଲେ। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଭୋଗ ଓ ଦୁଃଖ, ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ, ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ; ରାଗ, ଦ୍ୱେଷ, ଭୟ ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ୱଂସିତ; ଏହାର ସାର ତିନି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ।