ମେରୁ ପର୍ବତର ଏକ ସୁନ୍ଦର ଗୁହାରେ ଦେବତାଙ୍କର ଆଚାର୍ୟଙ୍କର ପୁତ୍ର, ନିଜ ଅଭ୍ୟାସର ଶକ୍ତିରେ, ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ରାନ୍ତି ପାଇଲେ। ତାଙ୍କ ମନ ଏବେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଅମୃତରେ ଭରିଯାଇଥିଲା; ଏହି ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱର ଦୁର୍ବଳ ଶରୀର କିମ୍ବା ଏହା ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅସ୍ଥାୟୀ ଜଗତରେ ତାଙ୍କର ଆକର୍ଷଣ ରହିଲା ନାହିଁ। ସେ ଏପରି ଭାବରେ, ଆତ୍ମାର ସାର ଛଡ଼ା ସବୁ ଜିନିଷରେ ଅନାସକ୍ତ ହୋଇ, ଆଉ କିଛି ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର କ୍ଷୀଣ କଣ୍ଠରେ ଏକମାତ୍ର ଏହି ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲା—"ମୁଁ କଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି? କଣ ଗ୍ରହଣ କରିବି କିମ୍ବା ବିଦାୟ କରିବି? ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆତ୍ମାରେ ଭରିଯାଇଛି, ଯେମିତି ବିଶ୍ୱ ବଡ଼ ବନ୍ୟାର ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।" "ଦୁଃଖ ଆତ୍ମା, ସୁଖ ଆତ୍ମା; ଆକାଶ ଆତ୍ମା, ମୁଁ ଆତ୍ମା; ସବୁ କିଛି ଆତ୍ମାରୁ ଉଦ୍ଭୂତ—ମୁଁ ଆତ୍ମାରେ ହରାଇଯାଇଛି, ଦୁଃଖ ଦୂର ହୋଇଯାଇଛି। ଭିତରେ-ବାହାରେ, ଶରୀରରେ, ତଳେ, ଉପରେ, ସବୁ ଦିଗରେ—ଆତ୍ମା ଏଠି ଅଛି, ଆତ୍ମା ସେଠି ଅଛି; କେଉଁଠି ଆତ୍ମା ବିନା କିଛି ଅଛି ନାହିଁ।" "ସତ୍ୟରେ, ଆତ୍ମା ସ everywhere ଥାନରେ ଅଛି, ସବୁ ଆତ୍ମାରେ ବସିଛି; ଏହି ସବୁ କିଛି ଆତ୍ମା ମାତ୍ର—ଏହିପରି ମୁଁ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନମସ୍କାର କରିବି।" "ମୁଁ ଅଛି ନାହିଁ ଏପରି କିଛି ନାହିଁ; ମୋ ମଧ୍ୟରେ ନାହିଁ ଏପରି କିଛି ନାହିଁ; ଆଉ କଣ ଆକାଂକ୍ଷା କରିବି? ମୁଁ ନିଜେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି।" "ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା, ଆତ୍ମାରେ, ଭରିଯାଇଥିବା ଆତ୍ମା ସହିତ, ମୁଁ ନମସ୍କାର କରିବି; ଏହି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ନିଜ ଭିତରେ ଶାନ୍ତ ହେଉଛି—ଆଉ କେଉଁଠି ଯିବି?" "ମୁଁ ଅଗ୍ନି, ମୁଁ ବାୟୁ, ମୁଁ ପୃଥିବୀ, ମୁଁ ଆକାଶ; ଯାହା ମୁଁ ନୁହେଁ, ତାହା ଅଛି ନାହିଁ—ମୁଁ ସବୁ ଅଛି, ସ everywhere ଥାନରେ ବିସ୍ତୃତ।" "ମୁଁ ବିଶାଳ ଜଳ, ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ଦିଗ୍ବନ୍ଧୁର ଭୟଙ୍କର ପୂର୍ଣ୍ଣତାର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସବୁ ଚେତନାରେ ଗଠିତ, ଏକ ଦୀଘଳ ସାଗର ସମାନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ।" ଏପରି ଭାବନାରେ ଗୋଲ୍ଡେନ ପର୍ବତର ଗୁହାରେ ବସି, ସେ ମନ୍ତ୍ର 'ଓଁ' ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ, ଘଣ୍ଟାର ସ୍ୱର ଭଳି ଧୀରେ ଧୀରେ। କିନ୍ତୁ, ଓଁ ମନ୍ତ୍ରର ପଶ୍ଚିମ ଅଙ୍ଗର ସୁକ୍ଷ୍ମ ଓ କ୍ଷୀଣ ଭାଗକୁ, ଅନ୍ତରେ କିମ୍ବା ବାହାରେ, ସ୍ୱର୍ଗର ହୃଦୟରେ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମନ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ, ସବୁ ସୁକ୍ଷ୍ମତାର ଦୂଷଣରୁ ମୁକ୍ତ, ଶ୍ୱାସ ହୃଦୟରେ ଲୟ ହୋଇଥିଲା; ଶୁଭ୍ର ଶରତ ଆକାଶ ଭଳି, କଚା ପାହାଡ଼ର ରୂପ ଧାରଣ କରି ଶାନ୍ତ ହୋଇ ରହିଲେ। ଏଠି, ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ ଓ ମହିଳାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ; ଏଠି କଣ ମହା ଶୁଭ, ଅଚ୍ୟୁତ ଜିନିଷ ଆକାଂକ୍ଷା କରିବାଉଚିତ? ଜନ୍ମାନ୍ତର ମୂଳ୍ୟବାନ ଲୋକ କିପରି ଏପରି ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇବେ, ଯେଉଁ ଭୋଗରେ ପଶୁ, ଅଜ୍ଞ, ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି? ଯେଉଁମାନେ ଏପରି ଭୋଗରେ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି—ଯେଉଁ ଭୋଗ ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ, ଶେଷରେ ଦୁଃଖଦାୟକ, ଅସ୍ଥାୟୀ ଓ ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବା—ସେମାନେ ନରକର ଗଧାମାନଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଯୋଗ୍ୟ। ଏଠି ଚୁଲ, ଏଠି ରକ୍ତ—ଏହି ମହିଳାର ଶରୀର; କୁକୁରମାନେ ଏଠିରେ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି, ମାନବମାନେ ନୁହେଁ। ମାଟି ପୃଥିବୀ, କାଠ ଗଛ, ଶରୀର ମାଂସ, ପାହାଡ଼ ପଥର; ତଳେ ଭୂମି, ଉପରେ ଆକାଶ—ଏଠି କଣ ନୂତନ ଅଛି ଯାହା ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରିବ? ଏହି ଦୁନିଆର ସବୁ ଅନୁଭବ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସମ୍ପର୍କ ପରେ, ଅସ୍ଥିର ଓ ଭ୍ରମର ଅନ୍ତର୍ଗତ; ଏହି ଭୋଗ କେବଳ ମୂଢ଼ତା ପାଇଁ ଧରାଯାଇଛି। ସବୁ ଶେଷରେ, ଶୁଭ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ, ଅଶୁଦ୍ଧି ଓ ଦୁଃଖ ବାକି ରହିଯାଏ, ଯେପରି ଆଗ୍ନିରେ ଧୂଆଁ ବାକି ରହିଯାଏ। ମନ ଓ ଛଅ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କ୍ରିୟା ଅସ୍ଥାୟୀ, ଉଦ୍ଭୂତ ହୋଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାଏ; ଏକ ବେଳ ଲତା ବଡ଼ ସର୍ପକୁ ଧରିପାରିବ ନାହିଁ, ସେପରି ଏହି କ୍ରିୟା ତଥ୍ୟର ପଥକୁ ଧରିପାରିବ ନାହିଁ। ସେ ରକ୍ତ ଓ ମାଂସର ଏକ ଗଠାକୁ 'ମୋ ପ୍ରିୟ କନ୍ୟା' ବୋଲି ମମତାରେ ଡାକନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏକ ଅସ୍ଥିର ଗଠାକୁ 'ମୋ ଶରୀର' ବୋଲି ଆଠି ଧରିବାର ଯୁକ୍ତି କଣ? ହେ ରାମ, ଏହି ସବୁ କିଛି ଏକାନ୍ତ ଏବଂ ସ୍ଥିର କିମ୍ବା ଏକାନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରିବ କେବଳ ଅଜ୍ଞମାନେ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପାଇଁ ଏହି ଦୁନିଆ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅସତ୍ୟ, ଏବଂ ତୃପ୍ତି ଦେଇପାରିବ ନାହିଁ। ଏହି ଦୁନିଆ ଭୋଗ କରିବା ଛଡ଼ା ମଧ୍ୟ ବିଷର ମତି ଦେଇଥାଏ; ଏହାର ଆକାଂକ୍ଷା ଛାଡ଼ି, ଆତ୍ମାର ଏକତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କର। ମନ ଜଣେ ନିରାତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମା ଭାବି, ସେ ଦଶାରେ ବିଶ୍ରାନ୍ତି ପାଇଲେ, ତାହା ଅସତ୍ୟର ଜଗତର ଜାଳ ଉଦ୍ଭୂତ ହୁଏ। ଚିତ୍ତର ଗୁପ୍ତ ସଂସ୍କାରର ଶକ୍ତିରେ, ବ୍ରହ୍ମାର ମନ ଶରୀର କଳ୍ପନା କରେ; ଯେପରି ଏକ ଦୀଘଳ ଦେବାଳୟ ସୁନାରେ ଆଲିପ୍ତ ହୋଇ ସୁନା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମା ଏପରି ଦେଖାଯାଏ। ହେ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାର ଦଶା ପ୍ରାପ୍ତ କରି, କିପରି ମନ ଦୀରେ ଏହି ଦୁନିଆର ଦୃଢ଼ତାକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ? ଗର୍ଭ ଶୟାରୁ ଉଠି, ପ୍ରଥମ ଶିଶୁ ମନ୍ତ୍ର 'ବ୍ରହ୍ମା' ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ; ତେଣୁ ସେ 'ବ୍ରହ୍ମା' ନାମରେ ପରିଚିତ। ମନ ପାଇଁ—ଯାହା କଳ୍ପନାର ଜାଳ ଓ ଆକୃତିର ଆକାର—ଏକ ନୂତନ ଲୋକରେ କଳ୍ପନାର ଧନ ନିମନ୍ତେ ଏକ ଆଶ୍ରୟ ନିର୍ମାଣ କଲେ। ତାପରେ, ସେ ପ୍ରଥମେ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଆଲୋକ କଳ୍ପନା କଲେ, ଯାହା ଦୀଘଳ ଅଗ୍ନି ଚକ୍ରରେ ଧାରା ଦେଇ, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ସୁନା ରଙ୍ଗ କରିଦେଲା। ଏହି ଆଲୋକ ଦୀଘଳ ଅଗ୍ନି ତାରାର ଗୁଛରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, ତାରାର ମାଳା ଭଳି ଲାଗିଥିଲା, ତାର ଆକାଶ କୋଣରେ ଶୁଭ୍ର ଘାସ ଭଳି ରଙ୍ଗିଥିଲା, ଏବଂ ସୁନା ଜଙ୍ଗଲରେ ସଜିଥିଲା। ଏହାର ଦଳ ଦୀଘଳ ସୁନା ଅଗ୍ନି ଓ ଜ୍ୱଳନ ଅଗ୍ନିର ଜଟିଳତାରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, ଉଜ୍ୱଳ ସୁନା ଚୁଲ ମାନେ ପ୍ରସାରିତ ଥିଲେ। ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଆଲୋକ ଭିତରେ, ମନ ଏହି ଆକାରକୁ ଧାରଣ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଆତ୍ମା ଭଳି କଳ୍ପନା କଲେ। ଏହି ଆଲୋକରୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦ୍ଭୂତ ହେଇ, ଜ୍ୱଳନ ଅଗ୍ନି ଚକ୍ରରେ ବସି, ଉଜ୍ୱଳ ସୁନା ଚୁଲ ଧାରଣ କଲେ। ସେ ଅଗ୍ନି ଚୁଲର ଦଳ ଧାରଣ କରି, ଅଗ୍ନି ନିଶ୍ୱାସ ଓ ବିସ୍ତାର କରି, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ଖେଳ କରୁଥିଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆକାଶକୁ ଭରିଦେଇଥିଲେ।