ଏହି ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ଶ୍ଲୋକମାନଙ୍କର ଅନୁସୃତିରେ ଏକ ଶାନ୍ତ, ଗଭୀର ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କଥା ଓଡ଼ିଆରେ ଏପରି ଭାବେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ— ବନମଧ୍ୟରେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ମୃଗଶାଵକମାନେ ଯେପରି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ମହିଳାମାନେ—ଚର୍ମର ଗୁଡ଼ିକ ଭଳି—ଶିଶୁମନସ୍କୁ ମନୋରଞ୍ଜନ ଦେବା ପାଇଁ ଏହି ଜଗତରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏପରି ଚିତ୍ତ ଯେଉଁଠି ଅତି ବିଶାଳ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ସେଠାରେ ଅନେକ ଆନନ୍ଦ ଓ ଭୋଗ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଚିତ୍ତ କେବେ ଅଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ; ଏହା ପାହାଡ଼ ଭଳି, ଯେଉଁଠି କେବଳ ମୁଁହର ଆବଲି ହେଲାରେ କିଛି ହେଉନାହିଁ । ଏହି ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାରେ ଜ୍ଞାନୀ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଢ଼ି ରହନ୍ତି, ଯାହା ପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଆମ ପାଖରେ ପାତାଳ ଭଳି ନିମ୍ନ ଦିଶେ । ଯେଉଁମାନେ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ସମୁଦ୍ରରେ ତରିବା ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଅମେବା, ସର୍ପ ଭଳି ଦେଖନ୍ତି । ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତୀୟ ଅବସ୍ଥା ତଥ୍ୟଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ କେବେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ; ଯେପରି ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ଗ୍ରାମର ଅପବିତ୍ରତା ଏକ ସହରବାସୀକୁ କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ । ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତୀୟ ଅବସ୍ଥା, ଯଦିଓ ସମ୍ନିକଟରେ ଅଛି, ତଥାପି ତଥ୍ୟଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ମନକୁ ଛୁଇଁପାରେ ନାହିଁ; ଯେପରି ମେଘ ଆକାଶର ଅପାର ହୃଦୟକୁ କମ୍ପିତ କରେନାହିଁ । ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତୀୟ ଦୃଶ୍ୟ ତଥ୍ୟଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ; ଯେପରି ନୃତ୍ୟରତ ବନର ବାନରୀମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ, ଯିଏ ଗୌରୀଙ୍କ ନୃତ୍ୟକୁ ଚାହାନ୍ତି । ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତୀୟ ଅନୁଭୂତି ତଥ୍ୟଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ; ଯେପରି ଏକ କୁମ୍ଭରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ମଣି ଦେଖି ମୂଳ ମଣିକୁ ଦେଖିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ । ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ କେବଳ ତରଙ୍ଗରେ ପାଣିର ଉପରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭଳି ଅସାର, ଏହା ଦେଖି ତଥ୍ୟଜ୍ଞାନୀ ଏହି ଜଗତୀୟ ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତିନାହିଁ; ଯେପରି ରାଜହଂସ ଘାସର ତୀରେ ଆନନ୍ଦ ନେଉନାହିଁ । ଏହି ବିଷୟରେ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବୃହସ୍ପତିପୁତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗାଇତିଥିବା ପବିତ୍ର ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣ । ଏକ ସମୟରେ, ଦେବଗୁରୁଙ୍କ ପୁତ୍ର କଚ, ମେରୁ ପର୍ବତର ଗୁହାରେ ବସି, ଅଭ୍ୟାସର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାରେ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କଲେ । ତାଙ୍କର ମନ ଯଥାର୍ଥ ଜ୍ଞାନର ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା, ଏହି ପଞ୍ଚଭୂତ ମିଶ୍ରିତ ଦୃଢ଼ ଦେହ କିମ୍ବା ଏହା ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅସ୍ଥିର ଜଗତରେ ତାଙ୍କର ଆସକ୍ତି ରହିଲା ନାହିଁ । ସେ ଏପରି ଏକ ଅବସ୍ଥାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଆତ୍ମା ଛଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେବାରେ କେବଳ ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ କହିଲେ— “ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି? କ’ଣ ଧରିବି କିମ୍ବା କ’ଣ ଛାଡ଼ିବି? ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଆତ୍ମାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯେପରି ବିପ୍ରଳୟରେ ପୃଥିବୀ ପାଣିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ । ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା, ସୁଖ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା; ଆକାଶ ଆତ୍ମା, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା; ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ—ମୁଁ ଆତ୍ମାରେ ହରାଇଯାଇଛି, ଦୁଃଖ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି । ଭିତରେ ବାହାରେ, ଦେହରେ, ତଳେ, ଉପରେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ—ସେଠି ଆତ୍ମା, ସେଠି ଆତ୍ମା; କେଉଁଠି ଆତ୍ମା ନାହିଁ? ନିଶ୍ଚୟ, ଆତ୍ମା ସମସ୍ତଠାରେ ବିଦ୍ୟମାନ, ସମସ୍ତ କିଛି ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ; ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି କେବଳ ଆତ୍ମା—ଏହିପରି ମୁଁ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନମସ୍କାର କରେ । କେଉଁଠି ମୁଁ ନାହିଁ? କେଉଁଠି ମୋତେ ନାହିଁ? ମୋତେ ଅନ୍ୟ କ’ଣ ଆବଶ୍ୟକ? ମୁଁ ଶାନ୍ତ ହେଉଛି । ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା, ଆତ୍ମାରେ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆତ୍ମା ସହିତ, ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ମନେ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରେ—ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ଯିବି? ମୁଁ ଅଗ୍ନି, ମୁଁ ବାୟୁ, ମୁଁ ପୃଥିବୀ, ମୁଁ ଆକାଶ; ଯାହା ମୁଁ ନୁହେଁ, ସେ କିଛି ଅଛିନାହିଁ—ମୁଁ ସମସ୍ତ ଉପରେ ବିଆପି ଅଛି । ମୁଁ ଜଳ, ଭୂମି, ଆକାଶ ଓ ଗଗନର ବିଶାଳ ଓ ଭୟଙ୍କର ପୂର୍ଣ୍ଣତାର ଆକୃତି ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଚେତନାର ଏକ ସମୁଦ୍ର ଭଳି ଦଢ଼ି ରହିଛି । ଏପରି ଚିନ୍ତନ କରି, ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପର୍ବତ ଗୁହାରେ ବସି, ଓଁକାର ଧ୍ୱନିକୁ ଦୀର୍ଘ ଝଙ୍କାର ଭଳି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ । ଓଁକାର ଶବ୍ଦର ନିମ୍ନ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, କୋମଳ ପଶ୍ଚିମ ଅଂଶକୁ ମନରେ ବାହାରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୃଦୟରେ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ସମସ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ମଳରୁ ମନକୁ ପବିତ୍ର କରି, ଶ୍ୱାସକୁ ନିରନ୍ତର ହୃଦୟରେ ଏକତ୍ର କରି, ଶରଦ ଆକାଶ ଭଳି ନିର୍ମଳ ହୋଇ, କଚ ପାର୍ବତୀୟ ପାଶାଣ ଭଳି ଅଚଳ ରହିଲେ । ଏହି ଜଗତରେ ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ ଓ ସ୍ତ୍ରୀସଂଗ ଛଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ଏଠାରେ କ’ଣ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ମଙ୍ଗଳମୟ, ଅଚ୍ୟୁତ ଜିନିଷ ଆକାଂଷା କରିବା ଯୋଗ୍ୟ? ଯେଉଁ ଭୋଗରେ ପଶୁ, ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ତାହାରେ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତି କିପରି ଆନନ୍ଦ ନେଇପାରିବେ? ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ, ଅସ୍ଥିର ଓ ନଶ୍ୱର ଭୋଗରେ ଆସ୍ଥା ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ନରକରେ ଗାଧାମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ଯିବାର ଯୋଗ୍ୟ । ଏଠାରେ ଚୁଲି, ଏଠାରେ ରକ୍ତ—ଏହି ମହିଳା ଦେହ; କୁକୁରମାନେ ଏଥିରେ ଆନନ୍ଦ ନେଇପାରନ୍ତି, ମଣିଷ ନୁହେଁ । ମାଟି ଭୂମି, କାଠ ଗଛ, ଦେହ ମାଂସ, ପାଥର ପାହାଡ଼; ତଳେ ଭୂମି, ଉପରେ ଆକାଶ—ଏଠାରେ ନୂତନ କ’ଣ ଅଛି ଯାହା ଖୁସି ଦେଉଛି? ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତୀୟ ଅନୁଭୂତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯୋଗ ପରେ, ବିବେକ ମଣ୍ଡଳରେ ଅସ୍ଥିର; ଏହା କେବଳ ମୋହ ପାଇଁ ଧରାଯାଏ । ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଶେଷରେ ମଧ୍ୟ ଅପବିତ୍ରତା ଓ ଦୁଃଖ ରହିଯାଏ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିରୁ ଧୁଆଁ ରହିଯାଏ । ମନ ଓ ଛଅଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କ୍ରିୟା ଅସ୍ଥିର, ଆସି ଯାଏ, ଯାଏଁ ଚାଲିଯାଏ; ଏକ ଲତା ଯେପରି ବଡ଼ ସର୍ପକୁ ଧରିପାରେନାହିଁ, ସେପରି ଏହି କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ତଥ୍ୟର ପଥକୁ ଧାରଣ କରିପାରେନାହିଁ ।