ଏହି ସଂସାରରେ ଆତ୍ମାର ଏକ ଛୋଟ ଅଂଶକୁ ମଧ୍ୟ କିଛି ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବ ନାହିଁ, ଏକ ଘାସର ପତ୍ର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଆତ୍ମାରେ ତିନି ଲୋକ ମିଳିଯାଏ, ତେବେ ଯେ ଜଣେ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେ କ’ଣ ଅଧିକ ପାଇପାରିବେ? ଏଇ ପୃଥିବୀରେ ଶତାଧିକ ପାହାଡ଼ ଏଠାରେ, ସମୁଦ୍ର ସେଠାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ପୃଥିବୀର ଶରୀର କେତେ ବଡ଼? ଏହି ଏକ ବିଶାଳ ଆକାଶକୁ କେଉଁପରି ପୂରଣ କରିପାରିବ? ଏହି ସଂସାର, ଯେଉଁଠାରେ ପାହାଡ଼ ଓ ତଳ ଲୋକ ଅଛି, ଏଠାରେ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ କିଛି ଉପଯୋଗୀ ନାହିଁ। ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ଏକ ହୋଇଯାଏ, ଯିଏ ଆକାଶପରି ବିସ୍ତୃତ, ଯିଏ ଚେତନାରେ ନିଶ୍ଚଳ ଓ ଆତ୍ମାରେ ବିସ୍ରାମ କରନ୍ତି— ସେଉଁଠି ତିନି ଲୋକ ଏକ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ପରି ଶୂନ୍ୟ ଦିଶେ, ଏହି ଦେହ ଭ୍ରମର କୁହୁଡ଼ିରେ ଢକା, ଶାନ୍ତ ଚଳନରେ ମଧୁର ଲାଗେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ଅନନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମର ଶୁଧ୍ଧ ସାଗରରେ ଫେନ ପରି, ଏହି ସଂସାରର ଆଡ଼ମ୍ବର ଚେତନାର ତୀବ୍ର ରବିରେ ମୃଗମରୀଚିକା ପରି। ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟତାର ବଡ଼ ସାଗରର ତରଙ୍ଗ ହେଉଛନ୍ତି ସୃଷ୍ଟିର ରାଜା, ଶ୍ରେଷ୍ଠତାର ମେଘର ଝରଣା ହେଉଛନ୍ତି ଶାସ୍ତ୍ରର ଦୃଷ୍ଟି। ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନିର ଆଲୋକ, ଦୀପର ଜ୍ଵାଲା ଓ ପଞ୍ଚଭୂତ— ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାର ଚେତନାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ। ଏହି ସଂସାରରେ ଅନେକ ଆତ୍ମା ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି, ମନୁଷ୍ୟ, ଦେବତା, ଓ ଦାନବ ମୃଗପରି ଅନେକ ଇଚ୍ଛାର ଆନନ୍ଦରେ ନିଗଳିଯାଉଛନ୍ତି। ଦେହ ହାଡ଼ରେ ଅଟକା, ମୁଣ୍ଡ ଢାକା, ଶିରାରେ ବାନ୍ଧା, ଜୀବର ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ମାଂସରେ ଆଛି। ମୃଗଶାବକ ପରି ନିର୍ଦୋଷ ନାରୀମାନେ, ଚର୍ମର ପୁତୁଳି, ଶିଶୁମନା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମନୋରଞ୍ଜନ ପାଇଁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ। ଏପରି ବିଶାଳ ଓ ଉତ୍ତମ ମନ, ଅଳ୍ପମାତ୍ର ମଧ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖର ବନ୍ୟାରେ କମ୍ପିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ପାହାଡ଼ ମୁଁହର ବାୟୁରେ ଗତି ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାରେ, ହେ ରାମ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଦୃଢ଼ ରହନ୍ତି, ଯାହାପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକ ଆମ ପାଖରେ ପାତାଳ ପରି ଲାଗେ। ଯେଉଁମାନେ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ସଂସାର ସାଗରରେ ଚଞ୍ଚଳ ଦେଖନ୍ତି, ଯେପରି ଆମେ ସରୀସୃପ ଦେଖୁ। ଏହି ସଂସାରର ଅବସ୍ଥା ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉ ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ଖରାପ ଗ୍ରାମର ମଳ ନଗରବାସୀକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉ ନାହିଁ। ଏହି ସଂସାର ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉ ନାହିଁ, ଯେପରି ମେଘ ଆକାଶକୁ ହଲାଇ ଦେଉ ନାହିଁ। ଏହି ସଂସାର ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉ ନାହିଁ, ଯେପରି ନୃତ୍ୟରତ ବନର ବାନରୀ ଶିବଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉ ନାହିଁ, ଯିଏ ଗୌରୀଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ଚାହାନ୍ତି। ଏହି ସଂସାର ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉ ନାହିଁ, ଯେପରି ମାଟିର ଘଡ଼ାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ରତ୍ନ ଦେଖି ମୂଳ ରତ୍ନ ଦେଖିଥିବା ଲୋକ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ସଂସାରକୁ ତରଙ୍ଗରେ ଜଳପୃଷ୍ଠର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପରି ଅସାର ଦେଖି, ଯିଏ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେ ସଂସାରିକ ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ରାଜହଂସ ଘାସ ଖାଇ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ବିଷୟରେ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ପୁରୁଣା କାଳରେ ବୃହସ୍ପତିପୁତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗାଇଥିବା ପବିତ୍ର ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣ। ଏକଥର, ସେ ଦେବତାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କ ପୁତ୍ର, ମେରୁ ପର୍ବତର ଗୁହାରେ ବସି, ଅଭ୍ୟାସର ଶକ୍ତିରେ ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ମନ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଏହି ପଞ୍ଚଭୂତ ଦେହ କିମ୍ବା ତାହାର ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅସ୍ଥାୟୀ ସଂସାରରେ ତାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ରହିଲା ନାହିଁ। ଏପରି ଭାବେ ସେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷରୁ ଅନାସକ୍ତ ହୋଇ, ମାନେ ଆତ୍ମା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, ଏକ କ୍ଷୀଣ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ— "ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି? କ’ଣ ଧରିବି କି ଛାଡ଼ିବି? ସମସ୍ତ କିଛି ଆତ୍ମାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯେପରି ବିଶ୍ୱ ପ୍ରଳୟର ଜଳରେ ଭରିଯାଏ। ଦୁଃଖ ଆତ୍ମା, ସୁଖ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା; ଆକାଶ ଆତ୍ମା, ମୁଁ ମଧ୍ୟ; ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ହରାଇଯାଇଛି, ଦୁଃଖ ଶେଷ। ଭିତରେ ବା ବାହାରେ, ଦେହରେ, ତଳେ, ଉପରେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ— ଆତ୍ମା ଏଠି ଅଛି, ଆତ୍ମା ସେଠି ଅଛି, କେଉଁଠି ଆତ୍ମା ନାହିଁ? ନିଶ୍ଚୟ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସମସ୍ତ କିଛି ଆତ୍ମାରେ ବସିଛି; ସମସ୍ତ କିଛି ଆତ୍ମା ମାତ୍ର— ଏହିପରି ମୁଁ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନମସ୍କାର କରେ। ଯେଉଁଠି ମୁଁ ନାହିଁ, ଏମିତି କିଛି ନାହିଁ; ଯେଉଁଠି କିଛି ନାହିଁ, ସେଠି ମୁଁ ଅଛି; ମୁଁ ଆଉ କ’ଣ ଚାହେଁ? ମୁଁ ସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ। ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା, ଆତ୍ମାରେ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆତ୍ମା ସହିତ, ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ; ଏହିପରି ମୁଁ ଅନ୍ତରେ ଶାନ୍ତି ପାଏ— ମୁଁ ଆଉ କେଉଁଠି ଯିବି? ମୁଁ ଅଗ୍ନି, ମୁଁ ବାୟୁ, ମୁଁ ପୃଥିବୀ, ମୁଁ ଆକାଶ; ଯେଉଁ କିଛି ମୁଁ ନୁହେଁ, ସେ କିଛି ଅଛି ନାହିଁ; ନିଶ୍ଚୟ, ମୁଁ ସମସ୍ତ, ସବୁଠି ବ୍ୟାପ୍ତ। ଜଳ, ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷର ବିଶାଳ ଭୟାନକ ଆକାର ଧାରଣ କରି, ମୁଁ ଏକ ସାଗର ପରି ସମସ୍ତ ଚେତନାର ଗଠନ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ସୁଉନ୍ନତ ଶୁଣ୍ଡର ପର୍ବତ ଗୁହାରେ ଚିନ୍ତନ କରି, ସେ ତାପରେ ଓଂ ଧ୍ୱନି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ, ଧୀରେ ଧୀରେ ଘଣ୍ଟି ଶବ୍ଦ ପରି। ଓଂ ର ନିମ୍ନ, କୋମଳ ପଶ୍ଚିମ ଅଂଶକୁ ଆନ୍ତରିକ ବା ବାହ୍ୟ ଭାବେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୃଦୟରେ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସୂକ୍ଷ୍ମତାର ଦୋଷରୁ ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଓ ନିରନ୍ତର ଶ୍ୱାସ ହୃଦୟରେ ଲୟ ହୋଇ, ଶରତ୍କାଳୀନ ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ପରି, କଚ ପର୍ବତ ପରି ଅଚଳ ରହିଲେ। ଏଠାରେ ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ ଓ ନାରୀ ସମ୍ପର୍କ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; କ’ଣ ଏଠି ମହାମଙ୍ଗଳମୟ, ଅଚ୍ୟୁତ, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କିଛି ଅଛି ଯାହାକୁ ଅଭିଲାଷ କରିବି? ଯେଉଁ ସୁଜନ ଜନେ ପଶୁ, ଅଜ୍ଞାନୀ, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଯେଉଁ ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସଜ୍ଜନମାନେ କିପରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ?