ପୁନଃପୁନ ଜନ୍ମର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକର ବନ୍ଧନ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଟୁଟ ରହିଛି; ଏହି ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ଯେଉଁମାନେ ଉଦ୍ୟମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏକ ସତ୍କର୍ମୀ ଅତି ଉତ୍ତମ ଲୋକ। ମୋ ମନ ଏହି ସଂସାରର ଅହଂକାରୀ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦମିତ ହୋଇଛି, ଯେପରି ଏକ କୋମଳ ପଦ୍ମକୁ ହାତୀର ପା ଦ୍ୱାରା ଦମ୍ପିତ ହେବା। ମହାମୁନି, ଯଦି ଆଜି ମନକୁ ଶୁଭ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଚିକିତ୍ସା ଦିଆଯିବା ନାହିଁ, ତେବେ ଆଉ କେବେ ଏହି ମନର ଚିକିତ୍ସାର ଅବସର ମିଳିବ? ବିଷ ଏକା ନୁହେଁ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ସଂଘର୍ଷ ହିଁ ସଂସାରର ଏକ ବିଷ। ଏହି ଭୋଗ ଏକା ଜନ୍ମକୁ ନଶ୍ଟ କରେ ନାହିଁ, ଅନେକ ଜନ୍ମକୁ ନଶ୍ଟ କରେ; ଯେଉଁ ନିମନ୍ତେ ସାଧାରଣ ବିଷ ଏକ ଦେହକୁ ନଶ୍ଟ କରେ। ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମନକୁ ସୁଖ ଦୁଃଖ, ବନ୍ଧୁ ବା ପରିବାର, ଜୀବନ ବା ମୃତ୍ୟୁ କିଛି ବନ୍ଧନ କରିପାରିନାହିଁ। ମୁନି, ଆପଣ ଦୟାକରି ମୋତେ ଶୀଘ୍ର ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ, ଯେପରି ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖ, ଭୟ ଓ କ୍ଲେଶରୁ ମୁକ୍ତ ଏକ ମୁନି ଭଳି ହୋଇପାରିବି। ଅଜ୍ଞାନର ଜଙ୍ଗଲ ଏକ ଜାଳରେ ବିନ୍ଦିଛି, ଦୁଃଖର କାଉଁ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅନେକ ଅପଦ୍ରବ ଓ ଦୁଃଖରେ ଗଭୀର, ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ ରହିଛି। ମୁନି, ମୁଁ ଏହି ସଂସାର ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ବିଷ ଓ ଦୁଃଖର ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ଅତି ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ସହିପାରିଛି, ଯେପରି ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଚରମ ଦ୍ୱାରା ଚିରାଯିବା। ଲୋକମାନେ 'ଏହା ନୁହେଁ, ଏହା ଅଟୁଟ' ଭାବି ଭ୍ରମରେ ରହିଛନ୍ତି; ଏହି ଭ୍ରମ ମନକୁ ଚଞ୍ଚଳ କରେ, ଯେପରି ପବନ ଧୂଳିକୁ ଚାଲିଯାଏ। ଆମର ଜୀବନଗୁଡ଼ିକ ଆଶାର ସୂତ୍ରରେ ଗୁଞ୍ଜିଛି, ଏକ ମୁକୁତ ଭଳି ଚେତନାର ଚାୟାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ମନର ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇଛି। ମୁଁ ଏହି ନିର୍ଦୟ ସଂସାରର ଜାଳକୁ ଚିରିଦେବି, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଲୋକର ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଅପସନ୍ଦି, ସମୟର ସର୍ପର ମାଳା, ଯେପରି ଏକ ସିଂହ ଫାନ୍ଦରୁ ମୁକ୍ତି ନେଇଛି। ଏ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ, ଜ୍ଞାନର ଏକ ଦୀପ ଦ୍ୱାରା ମୋ ହୃଦୟର ଜଙ୍ଗଲର କୁହୁଡ଼ି ଓ ମନର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଶୀଘ୍ର ଦୂର କରନ୍ତୁ। ମହାତ୍ମା, ଯେଉଁମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମନ ରଖିଛନ୍ତି, ସେମାନେ କେଉଁ ଦୁଃଖରେ ଅପରାଜିତ; ଯେପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ମାଂସ ଚନ୍ଦ୍ରମାର କିରଣରେ କମିନାହିଁ, ଦୁଃଖ ସେମାନେ ନଶ୍ଟ କରିପାରିନାହିଁ। ଜୀବନ ଏକ ପଦ୍ମମାଳା ଭଳି ଅତି ନାଜୁକ, ପବନ ଦ୍ୱାରା ଉଡ଼ିଯାଏ; ସୁଖ ଏକ ମେଘର ମଧ୍ୟରେ ବିଜୁଳି ଭଳି ଅସ୍ଥିର; ଯୁବାବସ୍ଥା, ପ୍ରେମ ଓ ଆଶାର ତରଙ୍ଗ ସବୁ ଅସ୍ଥିର—ଏହି ଜାଣି, ମୁଁ ମୋ ମନକୁ ପାହାଡ଼ରେ ମୁଦ୍ରା ଭଳି ଦୃଢ଼ କରିଛି, ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱଶାନ୍ତି ପାଇଁ। ମୁଁ ଦେଖୁଛି ଏହି ସଂସାର ଦୁଃଖର ତଳାରେ ଡୁବିଯାଇଛି, ଅନେକ ଅପଦ୍ରବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୋ ମନ ଚିନ୍ତାର ଦଳାରେ ଅଟୁଟ। ମୋ ମନ ଭ୍ରମରେ ଚଳିଯାଏ, ଅସ୍ଥିରତା ଉପଜେ; ମୋ ଦେହ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଗଛର ପତ୍ର ଭଳି କମ୍ପିଯାଏ। ମୋ ବୁଦ୍ଧି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସନ୍ତୋଷର ସାଙ୍ଗ ନାହିଁ, ଭ୍ରମିତ; ଏଠାରେ ଏହା ଖାଲି ସ୍ଥାନକୁ ଭୟ କରେ, ଅପରିପକ୍ୱ ରାଜା ପିଲା ଭଳି ଅଶକ୍ତ। ମନର ଏହି ଚଳନା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସନ୍ଦେହରେ ଉଠିଯାଏ, ଅସାର କୂଆରେ ହରିଣ ଭଳି ଉପହାସ ହୁଏ। ନିଷ୍ପତ୍ତିର ଭୂମିରୁ ଖସି, ଦୁଃଖରେ ଅଟୁଟ, ଭଲ ପଥରେ ନୁହେଁ, ମୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ଧ କୂଆରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦୁଃଖୀ ଭଳି। ଚିନ୍ତା ସ୍ଥିର ହୋଇପାରେନାହିଁ, ଚାହିଲା ପରି ଚଳିପାରେନାହିଁ; ଏହା ଜୀବନର ନାୟକ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଅସ୍ଥିର ଘରରେ ଅପ୍ରିୟ ନାରୀ ଭଳି। ବ୍ୟୟ କରି ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହାକୁ ଧରିଛି; ମୋ ଦୃଢ଼ତା ଅସ୍ଥିର, ମାର୍ଗଶୀର ଶେଷର ଲତା ଭଳି। ମୂଲ୍ୟ ଅପସାରିଛି, ଅସ୍ଥିରତା ବସିଛି; ଆପଣ ନିଜେକୁ ଧରି, ପୁଣି ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ନିଜ ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର। ମନ ନିଜ ଆଧାର ଦ୍ୱାରା ଉପହାସ ହୁଏ, ଏହା ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ, ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିଥିବା ଗଛର ମୂଳ ଭଳି। ମନ ଚଞ୍ଚଳ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ, ସଂସାରରେ ଘୁଞ୍ଜି, ଭ୍ରମକୁ ଛାଡ଼ିପାରେନାହିଁ, ଦେବତା ନିଜ ବିମାନରେ ଭଳି। କେଉଁ ଏମିତି ଅବସ୍ଥା ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଏହା ନାଗଣ୍ୟ, ସ୍ଵୟଂସିଧ୍ଧ, ଆଧାର ନାହିଁ, ଭ୍ରମ ନାହିଁ, ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ? ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମଗୁଡ଼ିକ, ଜନକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ସଂସାରର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ—କିପରି ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ? ଅନେକ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ଓ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କିପରି ଏଠି ଜନ ଏହି ସଂସାରର ଦଳାରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ରହିପାରିବେ? କେଉଁ ଦୃଷ୍ଟି ଉପରେ ଭରସା କରି, ଏମିତି ମହାପୁରୁଷମାନେ ମୁକ୍ତ ଓ ନିର୍ମଳ ହୋଇ ଏଠି ଚଳିପାରିବେ? ଭୋଗବସ୍ତୁ କେବଳ ଭୟ ପାଇଁ ଆକର୍ଷଣ କରେ; ଯେଉଁ ମାନେ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅସ୍ଥାୟୀ ସମ୍ପଦ ରଖିଛନ୍ତି, ସେମାନେ କିପରି ଶୁଭ ଲାଭ କରିପାରିବେ? ମନ ଭ୍ରମର ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ଦମିତ ଓ ଅନ୍ତରେ ଦୂଷିତ ହେଲେ, ବୁଦ୍ଧିର ହ୍ରଦ କିପରି ସ୍ଵଚ୍ଛ ହେବ? ସଂସାରରେ ରହି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଜନ କିପରି ବନ୍ଧିତ ହେବେନାହିଁ, ପଦ୍ମପତ୍ର ଉପରେ ପାଣି ଭଳି? ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ନିଜ ଭଳି କିମ୍ବା ତୃଣ ଭଳି ଅସାର ଭାବି, କିପରି ମନର ଚଞ୍ଚଳତାକୁ ସ୍ପର୍ଶ ନକରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ପାଇଯାଏ? କେଉଁ ମହାପୁରୁଷଙ୍କର ଆଚରଣ ଅନୁସରି, ଏହି ସଂସାରର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଅପରାଧରୁ ଦୂର ରହିପାରିବି? କେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉଚିତ ଓ ଶୁଭ ଫଳ ଦେଉଛି? କିପରି ଏହି ସଂସାରରେ ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଜୀବନ ଯାପନ କରିପାରିବି? ଏ ଜଗତ୍ର ନାଥ, ଏମିତି କିଛି କହନ୍ତୁ, ଯେପରି ମୁଁ କାର୍ଯ୍ୟର ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଭୂତ-ଭବିଷ୍ୟତ ଅବସ୍ଥାକୁ ବୁଝିପାରିବି। ମୋ ହୃଦୟ ଆକାଶର ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ମନର ଦୂଷିତତା ଶୁଧ୍ଧ ହେଉ, ମହାବ୍ରାହ୍ମଣ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ବିଘ୍ନ ବିନା ସଫଳ କରନ୍ତୁ। ଏଠି କଣ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ, ଓ କଣ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ? କିପରି ଚଞ୍ଚଳ ମନ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଅଚଳ ହେବ? କେଉଁ ଶୁଧ୍ଧି ମନ୍ତ୍ରରେ ଏହି ଦୁଃଖମୟ ସଂସାର ଜ୍ୱର ଅନେକ ଦୁଃଖ ଦେଇ ଅସ୍ଥିରତାରେ ଶାନ୍ତ ହେଉଛି?