ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ମହାମୁନି ବସିଷ୍ଠ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗମ୍ଭୀର ଏବଂ ଗୁହ୍ୟତମ ତତ୍ତ୍ୱ ବିବେଚନା କରୁଛନ୍ତି । ସେ କହିଲେ, “ରାମ, ଏହି ସଂସାରରେ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ କାମ କରନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକ ମାତ୍ର ଦେହ ପାଇଁ; ଆତ୍ମା ପାଇଁ କିଛି ନୁହେଁ । ଏହି ଭୂଲୋକ, ସ୍ୱର୍ଗ, ପାତାଳ କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ମାତ୍ର କେତେକ ସଂଯମୀ ଜନମାନେ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ସତ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ । ଯେଉଁ ଜଣଙ୍କର ‘ଏହା ତ୍ୟାଗ କରିବା, ଏହା ଗ୍ରହଣ କରିବା’ ଭାବନା ଅସତ୍ୟ ଉତ୍ପତ୍ତିରେ ହ୍ରାସ ପାଇଛି, ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ । ମଣିଷ ଏହି ସଂସାର ଶାସନ କରୁନ୍, ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରୁନ୍, ଆତ୍ମା ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ଛାଡ଼ି, କୌଣସି ଜୀବ ଶାନ୍ତି ନେଇପାରେନି । ଯେଉଁମାନେ ଚିନ୍ତନରେ ବଡ଼, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶତ୍ରୁ ଉପରେ ବିଜୟୀ, ଜନ୍ମ ତାପକୁ ନଶ୍ୱ କରିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ପୂଜ୍ୟ । ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ସବୁଠାରେ ଅଛି, ଏହା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ଏପରି ଅସୀମ ଭୂମି, ପାତାଳ କିମ୍ବା ଆକାଶରେ ଜ୍ଞାନୀ ମନ କେଉଁଠି ଆନନ୍ଦ ପାଇବେ? ଯେଉଁମାନେ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ ସଂସାର ଗାୟର ଖୁର ଚିହ୍ନ ପରି, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ବୁଦ୍ଧିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ ଏହି ସଂସାର ମହା ମୃଗମାୟା ସାଗର । ସଂସାର ଏପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେପରି କଦମ୍ବ ଫଳ ଗୁଛ; ଏହି ଅସୀମ ମନର ରଙ୍ଗ ମଞ୍ଚ । ଏଠାରେ ସେ କ’ଣ ଦେବେ, କ’ଣ ଭୋଗ କରିବେ, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ କିଛି ପ୍ରାପ୍ତ? ରାମ, ମୁଁ ଦେଖିଛି, ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ମହା ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଭିକ୍ଷା ନିମିତ୍ତ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଚିହ୍ନ ନଶ୍ୱ କରିବା ପାଇଁ । କେବଳ କାଳ, କିମ୍ବା ଏକ ଯୁଗ ଦ୍ୱାରା, କାଳର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଏହି ଦେହର ନାଶ ମହା ତଡିତ ପରି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ । ଆତ୍ମାର ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶକୁ କିଛି ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେନି, ଘାସର ତୁଳା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହି ତିନି ଲୋକ ଯେତେବେଳେ ତାହାରେ ଲୀନ, ତେବେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ କ’ଣ ଅଧିକ ଲାଭ ରହିଛି? ଏହି ପୃଥିବୀ ଶତଶଃ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ, ସେଠାରେ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଭୂମିର ଦେହ କେତେ ବଡ଼, ଯେଉଁଥିରେ ଅସୀମ ଆକାଶ ପୂରଣ ହେବ? ଏହି ପୃଥିବୀ, ପାହାଡ଼, ପାତାଳ ସହିତ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ କିଛି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନାହିଁ । ଯେଉଁ ଜଣ ଏକତାରେ ଲୀନ, ଆକାଶପରି ବିସ୍ତୃତ, ଚେତନାରେ ନିବିଡ଼, ସେ ନିଜେ ଆତ୍ମାରେ ବସିଥାଏ । ତିନି ଲୋକ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ପରି, ଯେଉଁଥିରେ ଶରୀର ମୃଗମାୟାର ଧୂଳି ଲାଗିଛି, ଶାନ୍ତ ଚଳନରେ ମଧୁରତା ଅଛି । ସମସ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ପାହାଡ଼ ଅନନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ଶୁଦ୍ଧ ସାଗରରେ ଫେନ ପରି; ସଂସାର ମହିମା ଚେତନା ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ମୃଗତୃଷ୍ଣା ପରି । ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ମହା ସାଗରର ତରଙ୍ଗ ହେଉଛନ୍ତି ସୃଷ୍ଟିର ରାଜା, ଚରମ ଅବସ୍ଥାର ମେଘର ବର୍ଷା ହେଉଛି ଶାସ୍ତ୍ର ଦୃଶ୍ୟ । ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନିର ଆଲୋକ, ମାଟି ଦଣ୍ଡ ପରି, ଚେତନା ଦୀପର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଏସବୁ ଦ୍ୱାରା ଆଲୋକିତ । ଦୀର୍ଘକାଳ ଗୁପ୍ତ ରହିଥିବା ଆତ୍ମାମାନେ ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି; ମଣିଷ, ଦେବତା, ଦାନବ ମୃଗ ପରି, କାମ ଭୋଗରେ ଲୟ ହେଉଛନ୍ତି । ସଂସାର ଶରୀର ଅସ୍ଥି ଦ୍ୱାରା ରୋଧିତ, ମୁଣ୍ଡ ଢାକା, ସନ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧା; ସବୁ ଜୀବର ମୂଳ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ଚାମ ଭିତରେ ଗୁପ୍ତ । ନିର୍ଦୋଷ ମୃଗଶାବକ ପରି, ଅନ୍ୟମାନେ ନେଇଯାଉଥିବା ନାରୀମାନେ, ଚର୍ମ ପୁତୁଳି, ଶିଶୁମନ ମଜା ପାଇଁ ବିଦ୍ୟମାନ । ଏପରି ଉଦାତ୍ତ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାନ, ଏଠାରେ ଥୋଡ଼ା ମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଭୋଗର ବନ୍ୟାରେ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି ପାହାଡ଼ ମୁଁହର ବାତାସରେ ନ ହଲେ । ଏହି ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାରେ, ରାମ, ଜ୍ଞାନୀ ଦୃଢ଼ ଥାଏ, ଯାହାପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଆମ ପାଖରେ ପାତାଳ ସମାନ ଲାଗେ । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଲୋକରେ ଯେଉଁମାନେ ପରିଚିତ, ସେମାନେ ସଂସାର ସାଗରରେ ଭାସୁଥିବା ଜୀବମାନେକୁ ଅମ୍ବ ଚପଳ ପରି ଦେଖନ୍ତି । ସଂସାରର କୌଣସି ଅବସ୍ଥା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ, ଯେପରି ଅପମାନ ଗ୍ରାମର ମଳ ନଗରବାସୀ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ । ଏହି ସଂସାର ଅବସ୍ଥା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଏଠାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ, ଯେପରି ମେଘ ଆକାଶର ହୃଦୟକୁ ଚଳାଇପାରେନାହିଁ । ଏହି ସଂସାର ଉପଭୋଗ ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ, ଯେପରି ନୃତ୍ୟରତ ମନ୍ଦ୍ରି ଶିବଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ, ଯିଏ ଗୌରୀଙ୍କ ନୃତ୍ୟକୁ ଅଭିଲାଷା କରନ୍ତି । ଏହି ସଂସାର ଉପଭୋଗ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ, ଯେପରି ଘଡ଼ିରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ମଣି ଦେଖି ମୂଳ ମଣି ଦେଖିଥିବା ଲୋକ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏନାହିଁ । ଏହି ସଂସାରକୁ ତାରଙ୍ଗ ଉପରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପରି ଅସାର ଦେଖି, ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ନେଉନାହିଁ, ଯେପରି ରାଜହଂସ ଘାସର ପତ୍ରରେ ଆନନ୍ଦ ନେଉନାହିଁ । ଏହି ଅତି ଗୁହ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ, ରାଘବ, ତୁମେ ପୁନି ଶୁଣ, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବୃହସ୍ପତିପୁତ୍ର ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ଶ୍ଲୋକ ଗାଇଥିଲେ । ସେଉଁଠି, ମେରୁ ପର୍ବତର ଏକ ଗୁହାରେ ବସି, ଦେବଗୁରୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅଭ୍ୟାସ ସାଧନା ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାରେ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ମନ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା, ଏହି ପଞ୍ଚଭୂତ ଦେହ କିମ୍ବା ଏହା ଦ୍ୱାରା ଦୃଶ୍ୟମାନ ଅନିତ୍ୟ ସଂସାରରେ ତାଙ୍କର ଆସକ୍ତି ରହିଲା ନାହିଁ । ଏପରି ଭାବେ, ସେ ସବୁ ଦେଖି ଅନ୍ୟ କିଛି ରେ ଆସକ୍ତି ରଖିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ କେବଳ ଆତ୍ମା ସାରକୁ ନେଇ କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ: “ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? କ’ଠି ଯିବି? କ’ଣ ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗ କରିବି? ଯେପରି ମହାପ୍ରଳୟରେ ସଂସାର ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଆତ୍ମାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ । ଦୁଃଖ ଆତ୍ମା, ସୁଖ ଆତ୍ମା; ଆକାଶ ଆତ୍ମା, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା; ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ—ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ହରାଇଯାଇଛି, ଦୁଃଖ ଶେଷ । ଭିତରେ ବାହାରେ, ଦେହରେ, ତଳେ, ଉପରେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ—ଆତ୍ମା ସେଠି ଅଛି, ଆତ୍ମା ଏଠି ଅଛି; କେଉଁଠି ଆତ୍ମା ନାହିଁ?