ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର ଓ ଦୟାଳୁ ସ୍ୱରରେ ମହାର୍ଷି ଭଗବାନ୍ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—"ରାମ, ଯେପରି ଉତ୍କଟ ଭାବନାର ଗଳ୍ପ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ପାଖରେ ବ୍ୟର୍ଥ ଯାଏ, ସେପରି ଉଚ୍ଚ ଉପଦେଶ ମଧ୍ୟ ଅପକ୍ୱ ମନମାନେ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଜୀବନରେ କିଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ, ମନୁଷ୍ୟ ମନରେ ଅଜଣା ଆଲୋକ ଉଦିତ ହୁଏ; ଯେପରି ଗଛରେ ଫଳ ପକେ ଶରତ୍କାଳରେ, ବସନ୍ତରେ ନୁହେଁ। ଉପଦେଶର ଶବ୍ଦଗୁଡିକ ପକ୍ୱ ମନମାନେ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ଶୁଦ୍ଧ ବସ୍ତ୍ରରେ ରଙ୍ଗ ଦେଖିଲେ ଯେପରି ଲାଗେ; ଏବଂ ପରମ ଜ୍ଞାନର କଥା ତାହାଙ୍କ ମନରେ ଗଭୀର ଭାବେ ବସିଯାଏ, ଯେଉଁମାନେ ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି। ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ସାରଂଶ ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲି, କିନ୍ତୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିନଥିଲି; ତେଣୁ ତୁମେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବୁଝିପାରିନାହ। ଯଦି ତୁମେ ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ନିଜେ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିପାରିବ, ଓ ମହାବୁଧିମାନ, ତେବେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ନିଜେ ଜାଣିପାରିବ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ତୁମର ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ଜ୍ଞାନ ଉପସ୍ଥିତ ହେବ, ସେତେବେଳେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ-ଉତ୍ତରଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଇବି। ଆତ୍ମା ନିଜେ ନିଜକୁ ଜାଣେ, କାରଣ ଆତ୍ମା ନିଜରେ ନିଶ୍ଚଳ ଅଟୁଟ ଅଛି; ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ଆତ୍ମା ନିଜକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ରାମ, ମୁଁ ତୁମକୁ କର୍ତ୍ତା ଓ କର୍ମ ପ୍ରସଙ୍ଗର ଏହି ଅନୁସନ୍ଧାନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲି; ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ବାସନା ଓ ସଂସ୍କାର ଠାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ବନ୍ଧନ ମାନେ ବାସନାର ବନ୍ଧନ, ମୋକ୍ଷ ମାନେ ବାସନାର ଶେଷ ହେବା; ସମସ୍ତ ବାସନା ଓ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ଛାଡିଦିଅ। ପ୍ରଥମେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ସହିତ ଅନ୍ଧକାର ଭାବନାକୁ ତ୍ୟାଗ କର; ପରେ ମୌତ୍ରୀ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବନାକୁ ଗ୍ରହଣ କର। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତରରେ ତ୍ୟାଗ କର, ବାହ୍ୟରେ କେବଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଯାଅ; ଅନ୍ତରେ ସମସ୍ତ ଚଞ୍ଚଳତା ନିରୋଦ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ନିଶ୍ଚଳ ରୁହ। ପରେ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଯାହା ଅଛି ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କର, ଏବଂ ସମାଧିରେ ଦୃଢ଼ ହୁଅ; ଯାହା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ, ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡିଦିଅ। ମନ, ଚେତନା, ଆଭାସ ଓ ସମସ୍ତ ବାସନା ଏବଂ ଶ୍ୱାସର ପୂର୍ବ ଚଳନକୁ ମୂଳରୁ ତ୍ୟାଗ କର। ସମସ୍ତ କିଛି ମୂଳରୁ ଛାଡିଦେଇ, ତୁମେ ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ପରି ଶାନ୍ତ ମନରେ ରହିଯିବ; ଓ ବୁଧିମାନ, ଏହି ଦିଗରେ ବିଳମ୍ବ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ମହାମନା ମନୁଷ୍ୟ ହୃଦୟରୁ ସମସ୍ତ ତ୍ୟାଗ କରି ଅଚଞ୍ଚଳ ରହିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ମୁକ୍ତ ଓ ପରମେଶ୍ୱର ହୁଅନ୍ତି। ସେ କ୍ରିୟା କରୁନ୍ତୁ, ଧ୍ୟାନ କରୁନ୍ତୁ, ବା କିଛି କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଯେଉଁଙ୍କର ହୃଦୟ ସମସ୍ତ ବିଷୟରୁ ମୁକ୍ତ, ସେମାନେ ଉଚ୍ଚତମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ଅଧିକାରୀ। ଏମିତି ଜନଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅକାର୍ଯ୍ୟର ଅର୍ଥ ନାହିଁ, ଧ୍ୟାନ କିମ୍ବା ଜପରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯେଉଁମାନେ ସଂସ୍କାରରୁ ମୁକ୍ତ। ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡିକୁ ଅନେକ ଦିନ ଧରି ଅନୁସନ୍ଧାନ ଓ ଚର୍ଚ୍ଚା କରାଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ମୌନ ଦ୍ୱାରା ସଂସ୍କାର ତ୍ୟାଗ ଛାଡି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପରମ ପଦ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଯାଇ, ଯାହା ଦେଖାଯାଇଛି ଓ ଯାହା ଦେଖାଯିବ, ସେସବୁ ଦେଖାଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ କେବଳ କିଛି ଲୋକ ଯଥାର୍ଥ ଦୃଷ୍ଟି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ଯାଆନ୍ତି, ଯେଉଁ କିଛି ଦେଖନ୍ତି, ଇଚ୍ଛିତ-ଅନିଚ୍ଛିତ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ କେବଳ ଦେହ ପାଇଁ; ଆତ୍ମା ପାଇଁ କିଛି ନୁହେଁ। ପାତାଳ, ବ୍ରହ୍ମାଲୋକ, ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ପୃଥିବୀରେ କେବଳ ଅତି କମ୍ ସାଧୁମାନେ ଯଥାର୍ଥ ଦୃଷ୍ଟି ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଜନଙ୍କର 'ଏହି ତ୍ୟାଜ୍ୟ, ଏହି ଗ୍ରାହ୍ୟ' ଭାବ ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଇଛି, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। କେହି ଜଗତ୍ ଶାସନ କରୁ, ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରୁ; ଆତ୍ମାଲାଭ ବ୍ୟତୀତ ଜନ୍ତୁ କେବେ ଶାନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ବିଚାରଶୀଳ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଉପରେ ବିଜୟୀ, ଜନ୍ମ ତାପକୁ ନାଶ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପୂଜ୍ୟ। ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଅଛି, ଛଅଟିଏ କିଛି ନାହିଁ; ପୃଥିବୀ, ପାତାଳ, ଆକାଶ—କେଉଁଠି ଜ୍ଞାନୀର ମନ ଆନନ୍ଦ ପାଏ? ଯେଉଁ ଜନ ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ପାର ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଜଗତକୁ ଗାଈର ଖୁରା ଚିହ୍ନ ପରି ଦେଖନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ବିଚାର ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଏହି ଜଗତ ଅବିଧ୍ୟାର ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ର ପରି ଲାଗେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କଦମ୍ବ ଫଳ ଗୁଛ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ, ଏହା ବିସ୍ତୃତ ମନର କ୍ଷେତ୍ର; ସେଠାରେ କ'ଣ ଦେଉଛି, କ'ଣ ଭୋଗୁଛି, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଲାଭ ହୋଇଯାଇଛି? ରାମ, ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଅବୁଧିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୃତ ସମସ୍ତ ଯୁଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ଭିକ୍ଷା ପାଇଁ, ଦ୍ୱିତୀୟତା ଚିହ୍ନକୁ ନାଶ କରିବା ପାଇଁ। କେବଳ କାଳ, ଏକ ଯୁଗ ଦ୍ୱାରା, ଏହି କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁର ସମୟର ଗର୍ଭରେ, ଏଠାରେ ଯେଉଁ ବିନାଶ ହୁଏ, ଏହା ଅଙ୍କୁର ପାଇଁ ବିଜୁଳି ପରି। ଆତ୍ମାର ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ଅଂଶକୁ ମଧ୍ୟ କିଛି ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଘାସର ତଣା ପରି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ତିନି ଲୋକ ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମାରେ ଲାଭ ହୁଏ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ଅଧିକ କ'ଣ ଅଛି? ଏହି ପୃଥିବୀ ଶତଶଃ ପାହାଡ଼ ଓ ସମୁଦ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଏହି ପୃଥିବୀର ଦେହ କେତେ ବଡ଼, ଯେଉଁଠି ଏହି ବିଶାଳତାକୁ ପୂରଣ କରିପାରିବ? ଏହି ପୃଥିବୀରେ, ପାହାଡ଼ ଓ ପାତାଳ ସହିତ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ କୌଣସି ଉପକୃତିକର ବସ୍ତୁ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଜନ ସମସ୍ତ ସହିତ ଏକତା ପାଇଛନ୍ତି, ଆକାଶପରି ବିସ୍ତୃତ, ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଚେତନାରେ ନିଶ୍ଚଳ— ତିନି ଲୋକ ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟ ପରି, ଶରୀର ମୋହର କୁହୁଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ଢାକା, ଶାନ୍ତ ଚଳନରେ ଆନନ୍ଦମୟ। ସମସ୍ତ ପାହାଡ଼ ବେଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମ ସମୁଦ୍ରର ଫେନ ପରି, ଜଗତର ଚମକ ଅଗ୍ନିମୟ ଚେତନାର ତାପରେ ମୃଗମରୀଚିକା ପରି। ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗମାନେ ସୃଷ୍ଟିର ରାଜା, ପରମ ପଦର ମେଘର ବର୍ଷା ଶାସ୍ତ୍ର ଦୃଶ୍ୟ।