ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ଦୀର୍ଘ ଉପଦେଶରେ ମହାର୍ଷି ବସିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଏହିପରି ଗଭୀର ଜ୍ଞାନ ଦେଉଛନ୍ତି। ସେ କହୁଛନ୍ତି: “ମୋ ଦେହକୁ ଯଦି କେହି ଜଳାଇଦିଏ ଓ ଅନ୍ୟେ କେହି ଆଦର କରେ, ଏହି ଦୁଇଟି ଘଟଣା ମଧ୍ୟ ମୋ ନିଜ ପ୍ରଭାବର ଫଳ। ତେଣୁ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖରେ କେଉଁଠି ନିୟମ ରହିପାରିବ? ମୋର ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ବୃଦ୍ଧିରେ, ଏହି ସଂସାର ଜାଲର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବିନାଶରେ, ଯଦି ମୁଁ ‘ମୁଁ କରୁଛି’ ବୋଲି ଭାବିବି, ତେବେ ମନ ଭିତରେ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖରେ କେଉଁଠି ନିୟମ ରହିପାରିବ? ଏହି ଆତ୍ମ-କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦର ଖେଳ ଯେତେବେଳେ ସ୍ୱୟଂ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ କେବଳ ସମତା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥାଏ। ସମସ୍ତ ଉପରେ ଏହି ସମତା ହେଉଛି ପରମ ଦଶା; ଯେତେବେଳେ ମନ ଏହାରେ ବସି ଯାଏ, ଏହା ପୁଣି ଦୁଃଖକୁ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ। ଅଥବା, ରାଘବ, ତୁମେ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଓ ଅକର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଭାବକୁ ଛାଡ଼; ସମସ୍ତ କୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଅଡ଼ିଗ ରୁହ। ‘ଏହା ମୁଁ, ଏହା ମୁଁ ନୁହେଁ; ମୁଁ ଏହା କରିଛି, ମୁଁ କରିନାହିଁ’—ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ରୁହିଥିବା ଦୃଷ୍ଟି ଆନନ୍ଦ ଦେଇନାହିଁ। ‘ମୁଁ ଦେହ’ ଏହି ଭାବ ହେଉଛି କାଳର ଏକ ତନ୍ତୁ, ବଡ଼ ତରଙ୍ଗର ଫାନ୍ଦ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳବର ଜଙ୍ଗଲ। ଏହି ଭାବକୁ ସମସ୍ତ ଉନ୍ମୂଳନ କରି ତ୍ୟାଗ କର, ଏହାକୁ ଛୁଁ ନାହିଁ, ଯେପରି ଚଣ୍ଡାଳ ଛୁଆଁ ମାଂସ ଭଳି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଭାବ ଦୂରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଯେପରି ଦୃଷ୍ଟିରେ ଲାଲ ରେଖା ଦୂରେ ଯାଏ, ପରମ ବୁଦ୍ଧି ଉଦୟ ହୁଏ, ମେଘ ହଟିଲେ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି ଭଳି ଜ୍ଞାନ ଉଜାଗର ହୁଏ। ନିଜ ଭିତରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଜାଣ, ‘ମୁଁ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ, ଏହି ନୁହେଁ, ସେହି ନୁହେଁ’ ବା ‘ମୁଁ କର୍ତ୍ତା, ମୁଁ ସମସ୍ତ’ ବା ‘ମୁଁ କିଛି, ମୁଁ କିଛି ନୁହେଁ’—ଏହିପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି ଅପରିମିତ ଦଶାରେ ରୁହ, ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ନିପୁଣ ମୁନିମାନେ ନିଜ ଦେଶରେ ଅଡ଼ିଗ ରହନ୍ତି। ଏହି ସୁନ୍ଦର ଉପଦେଶ ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦ ଗର୍ବିତ ଭାବରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଯାହା ଶୁଣିଲି, ଏହା ସତ୍ୟ ଏବଂ ଅତି ଉତ୍ତମ; ଆତ୍ମା ସତ୍ୟରେ କର୍ତ୍ତା ଓ ଅକର୍ତ୍ତା, ଭୋକ୍ତା ଓ ଅଭୋକ୍ତା, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଧାରକ। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପି, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଓ ନିର୍ମଳ ଦଶା; ଦିବ୍ୟ ଆତ୍ମା ନିଜ ଅନୁଭବକୁ ନିଜ ରୂପ କରି ସମସ୍ତ ଜୀବ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି। ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମ ଉପଦେଶ ମୋ ହୃଦୟକୁ ଶାନ୍ତ କରିଦେଇଛି, ଯେପରି ଝରଣା ଦ୍ୱାରା ପାଣି ଭୂମିକୁ ଶୀତଳ କରେ। ଅସକ୍ତି ଓ ଅଭିଲାଷା ନ ଥିବା ଦ୍ୱାରା, ସେ ନ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ ଥିବାରୁ, ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷ ଭୋଗ କରନ୍ତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ତଥାପି, ମୋର ହୃଦୟରେ ଏକ ଦୃଢ଼ ସନ୍ଦେହ ଅଛି; ଦୟାକରି ଏହାକୁ ତୁମ ଶବ୍ଦରେ ଦୂର କର, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରକାଶ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ। ‘ଏହି ସତ୍ୟ, ଏହି ଅସତ୍ୟ; ଏହି ମୁଁ, ଏହି ତୁମେ; ଏହି ଏକ, ଏହି ଅନ୍ୟ’—ଏପରି ଅନେକ ଭେଦ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଏହି ଏକ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଶାନ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱରେ, ଯେପରି କୁହୁଡ଼ି ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଲୟ ହୁଏ, ‘ଏହି’ ବୋଲି ପ୍ରଥମ ଭାବ କିପରି ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ?” ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ, “ରାମ, ଏହି ଗଭୀର ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ମୁଁ ତୁମକୁ ଶେଷରେ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି, ସେବେଳେ ତୁମେ ଏହାକୁ ଜାଣିପାରିବ। ମୁକ୍ତିର ମୂଳ ଉପାୟର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବା ପରେ, ତୁମେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଉତ୍ତର ଶୁଣିବା ପାଇଁ ଯଥାର୍ଥ ଯୋଗ୍ୟ ହେବ। ଯେପରି ଯୁବକ ନିଜ ପ୍ରେମିକାର ମଧୁର ଗୀତକୁ ଉପଭୋଗ କରିପାରେ, ସେପରି ଜାଗୃତ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ଉଚ୍ଚ ଉତ୍ତର ଶୁଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ଯେପରି ଚିତ୍ତ ଅପକ୍୵ ଥିଲେ କାମନା ଭରା କଥା ଶୁଣିଲେ ଅର୍ଥ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ଅପକ୍୵ ବୁଦ୍ଧିରେ ଉତ୍ତମ ଉପଦେଶ ଅର୍ଥହୀନ। ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ, କିଛି ଜ୍ଞାନ ମନୁଷ୍ୟ ମନରେ ଉଦୟ ହୁଏ; ଯେପରି ଫଳ ଶରତ୍କାଳରେ ଗଛରେ ଆସେ, ବସନ୍ତରେ ନୁହେଁ। ଉପଦେଶ ଶୁଦ୍ଧ ମନେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି, ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ବସ୍ତ୍ରରେ ରଙ୍ଗ ଧରେ; ଆତ୍ମ-ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମନରେ ଉତ୍ତମ ଉପାଖ୍ୟାନ ଗଭୀର ହୁଏ। ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ସଂକ୍ଷେପରେ ଦେଇଥିଲି; କିନ୍ତୁ ବିସ୍ତାରରେ ନ କହିବାରୁ ତୁମେ ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ବୁଝିପାରିନାହ। ଯଦି ତୁମେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜେ ଜାଣିପାରିବ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ନିଜେ ଜାଣିଯିବ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ତୁମେ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିବା ପରେ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଉତ୍ତର ମୁଁ ତୁମକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେବି। ଆତ୍ମା ନିଜକୁ ନିଜେ ଜାଣେ, କାରଣ ଆତ୍ମା ନିଜରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଆତ୍ମା ନିଜକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ରାମ, କର୍ତ୍ତା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ଏହି ଚିନ୍ତନ ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲି; ଏହାକୁ ଯେ ଜାଣେ, ସେ ସଂସ୍କାର ରହିତ ଓ ଅନ୍ତଃକରଣ ଶୂନ୍ୟ ହୁଏ। ବନ୍ଧନ ହେଉଛି ସଂସ୍କାରର ବନ୍ଧନ, ମୁକ୍ତି ହେଉଛି ସଂସ୍କାରର ଶାନ୍ତି; ସମସ୍ତ ସଂସ୍କାର, ଏପରି ମୁକ୍ତି ଆଶାକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କର। ପ୍ରଥମେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଲଗା ଅନ୍ଧକାର ଦୁଷ୍ଟ ସଂସ୍କାରକୁ ତ୍ୟାଗ କର; ପରେ ମୌଳିକ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ସଂସ୍କାର, ଯେପରି ମୈତ୍ରୀ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଗୁଣ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କର। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବାହ୍ୟରେ କରିବା ସମୟରେ ମନେ ତ୍ୟାଗ କର; ଭିତରେ ସମସ୍ତ ଉତ୍କଳନ ଶାନ୍ତ କର, ଏକମାତ୍ର ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ରୁହ। ପରେ, ଏହି ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଯାହା ଅଛି ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କର, ସମାଧିରେ ଅଡ଼ିଗ ରୁହ; ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି, ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କର। ସମସ୍ତ ଚିତ୍ତ ଓ ଚେତନାର କଳ୍ପନା, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାଶର ଅନ୍ଧକାର, ସମସ୍ତ ସଂସ୍କାର ଓ ତାହାର ମୂଳ, ସହିତ ପୂର୍ବ ଶ୍ୱାସର ଚଳନ ମଧ୍ୟ ସମୂଳ ତ୍ୟାଗ କର। ସମସ୍ତକୁ ମୂଳରୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଆକାଶ ଭଳି ଶାନ୍ତ ମନ ହେଉ; ହେ ଜ୍ଞାନୀ, ଏହି ଦଶାକୁ ବିଳମ୍ବ ଛାଡ଼ି ପ୍ରାପ୍ତ କର। ଯିଏ ହୃଦୟରୁ ସମସ୍ତକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରି ନିର୍ଲିପ୍ତ ରହିଥାଏ, ସେ ମୁକ୍ତ, ସେ ପରମେଶ୍ୱର।