ଏକ ଦିନ ଅତି ପବିତ୍ର ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ମୁନି ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଲେ: ଯେପରି ଏକ ରତ୍ନରୁ ତାହାର ଉପସ୍ଥିତି ମାତ୍ରରେ ଚମକ ଆସେ, ସେହିପରି ଦିବ୍ୟତାର ଉପସ୍ଥିତି ମାତ୍ରରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଆସିଥାଏ। ଏହି ଆତ୍ମାରେ କ୍ରିୟା କରିବା ଓ କ୍ରିୟା ନ କରିବା—ଦୁଇଟି ଅବସ୍ଥା ଅଛି। ଏହି ଆତ୍ମା ଚେଷ୍ଟା ନ କରିବା ଦ୍ୱାରା କ୍ରିୟା କରେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ଉପସ୍ଥିତି ମାତ୍ରରେ ସବୁ କିଛି ଘଟିଯାଏ। ଆତ୍ମା ଉପରେ କୌଣସି ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ପ୍ରଭାବ ନଥିଲେ, ଏହା କ୍ରିୟା କରେ ନାହିଁ, ଉପଭୋଗ କରେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା କୌଣସି ଜନ୍ମର କାରଣ ହୁଏ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ଏହା ଯୁକ୍ତ ହେଲେ, ଏହି ଆତ୍ମା ନିଜେ କ୍ରିୟା କରେ ଓ ଉପଭୋଗ କରେ। ମୁନି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—ହେ ନିର୍ମଳ ଚିତ୍ତ ରାମ, ଆତ୍ମାରେ କେବଳ ଦୁଇଟି ଅବସ୍ଥା ଅଛି—କ୍ରିୟା କରିବା ଓ କ୍ରିୟା ନ କରିବା। ତୁମେ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାକୁ ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ଦେଖିବା, ସେଉଁଥିରେ ନିଜକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ତୁମର ଚିତ୍ତ ଏହି ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ରହେ—"ମୁଁ ସବୁଠାରେ କ୍ରିୟା କରେ ନାହିଁ"—ତେବେ ଚାପ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଉଥିବା କାମ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଅସ୍ପର୍ଶ ରହିବା। ଏହି ଦୃଢ଼ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ଉପଭୋଗ ଆଶା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଚିତ୍ତ ଯଦି ତାହାରେ ଲିନ ହେଉନାହିଁ, ତେବେ ଉପଭୋଗ ଫିକା ହୋଇଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଏହି ବୁଝିବା ରହିଛି—"ଏଠି ମୁଁ କିଛି କରୁନାହିଁ"—ସେଉଁଠି କେଉଁ ଉପଭୋଗକୁ ଲୋକ ଚାହିବେ କି ବା ଛାଡିବେ? ସେହିପରି, ସଦା ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ—"ମୁଁ କ୍ରିୟା କରେ ନାହିଁ"—ଏହି ବିଚାର ଦ୍ୱାରା କେବଳ ଶାନ୍ତି, ଅମୃତ ରୂପ ଶାନ୍ତି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ। ଯଦି ଚାହୁଁଛ, ରାମ, "ମୁଁ ସବୁ କିଛି କରୁଛି"—ଏହି ବିଚାରରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ଜାଣ। ଯେଉଁଠି ମୁଁ ସମସ୍ତ ମାୟାମୟ ଜଗତ କରୁଛି, ସେଉଁଠି ଆକର୍ଷଣ ଓ ବିରକ୍ତିର ଅନୁକ୍ରମ କିପରି ହେବ, କାରଣ ଅନ୍ୟ କେଉଁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ମୋ ଦେହକୁ ଏକ ଲୋକ ଜଳାଏ, ଅନ୍ୟ ଲୋକ ମୋତେ ପ୍ରେମ କରେ—ଦୁଇଟି ମୋର କିର୍ତି—ତେବେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ସୁଖର କ୍ରମ କିପରି ହେବ? ମୋ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖର ବିସ୍ତାର, ଏହି ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶରେ, "ମୁଁ କ୍ରିୟା କରୁଛି" ଭାବିଲେ, ମନ ଭିତରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ସୁଖର କ୍ରମ ନାହିଁ। ଆତ୍ମ-କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏଥିବା କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦର ଖେଳ ନିଜେ ନିଜେ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, କେବଳ ଶାନ୍ତି ବାକି ରହିଯାଏ। ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ପ୍ରତି ଏହି ଶାନ୍ତି ହିଁ ପରମ ଅବସ୍ଥା; ଯେତେବେଳେ ମନ ଏହାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇଯାଏ, ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ। ଅଥବା, ରାଘବ, କ୍ରିୟା କରିବା ଓ ନ କରିବାର ସମସ୍ତ ଭାବକୁ ତ୍ୟାଗ କର; ସମସ୍ତକୁ ଛାଡି ମନକୁ ଆତ୍ମାରେ ଲିନ କରି, ନିଜର ଅସଲି ଅବସ୍ଥାରେ ଦୃଢ଼ ରୁହ। "ଏହା ମୁଁ, ଏହା ମୁଁ ନୁହେଁ; ଏହା ମୁଁ କରୁଛି, ଏହା ମୁଁ କରୁନାହିଁ"—ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ଦୃଷ୍ଟି ରହିଲେ, ତାହାରେ ତୃପ୍ତି ନାହିଁ। "ମୁଁ ଦେହ" ଭାବ ହିଁ ସମୟର ତନ୍ତୁପଥ, ବଡ଼ ତରଙ୍ଗର ଫାଦ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଗଛର ଶୃଙ୍ଗଳା। ଏହି ଭାବକୁ ସମସ୍ତ ଚେଷ୍ଟାରେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ଅନ୍ୟ ସବୁ ନାଶ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଏକ ଅନାଚାରୀ ମାନେ ମାଂସ ଦେଖି ପରିହାର କରେ। ଏହି ଭାବ ଦୂରେ ଛାଡି ଦିଅ, ଏକ ଲାଲ ରେଖା ପରି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ହଟି ଯାଏ; ତେବେ ପରମ ଜ୍ଞାନ ଉଦିତ ହୁଏ, ଜଣା ଲୁଚି ଥିବା ଚାନ୍ଦନୀ ପରି। ମନ ଭିତରେ ଏହିପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ ଆସି—"ମୁଁ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ, ଏହି ନୁହେଁ, ସେହି ନୁହେଁ"—କିମ୍ବା "ମୁଁ କର୍ତ୍ତା, ମୁଁ ସମସ୍ତ"—କିମ୍ବା "ମୁଁ କିଏ, କିଏ ନୁହେଁ"—ଏହିପରି ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାରେ ଦୃଢ଼ ରୁହ; ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଉତ୍ତମ ମୁନି ନିଜ ଅବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ରାମ କହିଲେ—"ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ତୁମେ ଯାହା କହିଲା, ତାହା ସତ୍ୟ ଓ ଅତି ଲାଗିରା; ଆତ୍ମା ନିଜେ କ୍ରିୟା କରେ ନାହିଁ, କ୍ରିୟା କରେ; ଉପଭୋଗ କରେ ଓ କରେ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଧାରଣ କରେ। ସେହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତର ନାୟକ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଶୁଧ୍ଧ ଚେତନା, ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥା; ଦିବ୍ୟ ଆତ୍ମା ନିଜ ଅନୁଭୂତି ରୂପେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ହୋଇ ଅଛି।" "ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏବେ ତୁମର ଉପଦେଶ ମୋ ହୃଦୟରେ ବ୍ରହ୍ମ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇଛି, ଯେପରି ଝରଣା ଦ୍ୱାରା ପାଣି ଭୂମିକୁ ଶୀତଳ କରେ। ଅପେକ୍ଷା ଓ ଅଭିଲାଷା ନଥିଲେ, ସେ କ୍ରିୟା କରେ ନାହିଁ, ଉପଭୋଗ କରେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଜଗତର କାରଣ ହୋଇ ଦିବ୍ୟ ଆତ୍ମା କ୍ରିୟା ଓ ଉପଭୋଗ କରେ।" "କିନ୍ତୁ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏକ ଦୃଢ଼ ସନ୍ଦେହ ମୋର ହୃଦୟରେ ଅଛି; ଦୟାକରି ତୁମ ଉପଦେଶରେ ଏହାକୁ ଦୂର କର, ଯେପରି ରବି ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଅନ୍ଧକାର କୁ ଦୂର କରନ୍ତି।" "ଏହି ସତ୍ୟ, ଏହି ଅସତ୍ୟ; ଏହି 'ମୁଁ', ଏହି 'ତୁମେ'; ଏହି ଏକ, ଏହି ଅନ୍ୟ—ଏପରି ଅନେକ ଭିନ୍ନତା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଏକ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଶାନ୍ତ ସତ୍ୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ କୁହୁଡ଼ ପରି, 'ଏହି' ଭାବ କିପରି ଆତ୍ମାରେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ?" "ଏହି ଗଭୀର ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ସମୟରେ ତୁମକୁ ଦେଇବି, ତୁମେ ତାହା ଜାଣିପାରିବ। ହେ ରାଘବ, ମୁକ୍ତିର ଉପାୟର ମୂଳ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିଲେ, ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଉତ୍ତର ଶୁଣିବାକୁ ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ ହେବ।" "ଏକ ଯୁବକ ନିଜ ପ୍ରିୟାଙ୍କର ମଧୁର ଗୀତ ଶୁଣିବାରେ ଯୋଗ୍ୟ, ସେପରି ଜାଗୃତ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଲୋକ ଗଭୀର ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତମ ଉତ୍ତର ଶୁଣିବାରେ ଯୋଗ୍ୟ। ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶିଶୁଙ୍କୁ ଶୁଣିଲେ ଅନବର୍ଥ, ଉଚ୍ଚ ଉପଦେଶ ଅପକ୍ୱ ଚିନ୍ତା ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦିଆଯିଲେ ଅନବର୍ଥ।" "ଏକ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ସମୟରେ କିଛି ଲୋକରେ ଜ୍ଞାନ ଉଦିତ ହୁଏ; ଏକ ଗଛରେ ଫଳ ଶରତକାଳରେ ଆସେ, ବସନ୍ତରେ ନୁହେଁ। ଉପଦେଶ ଶୁଧ୍ଧ ଚିତ୍ତକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଏ, ଶୁଧ୍ଧ କପଡ଼ରେ ରଙ୍ଗ ଲାଗିଥିବା ପରି; ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନର କଥା ଆତ୍ମା ଜାଣିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଲିନ କରେ।