ହେ ରାମ, ଯଦି ତୁମେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଚତୁରତାରେ ନିଶ୍ଚିତ କରିଛ, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ସହାୟତାରେ ମନକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିଛ, ତେବେ ଏହି ବିଷୟରେ ମନର ଆକୃତି କିମ୍ବା କଳ୍ପନା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯେପରି ଜ୍ୱାଳା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଚକ୍ର, ସ୍୵ପ୍ନ କିମ୍ବା ମାୟା ଭିତରେ କଳ୍ପନାର କୌଣସି ସ୍ଥାନ ନାହିଁ, ସେପରି ଏଠି ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନା ଅନୁଚିତ। ଏହି ସଂସାର ମାୟାମୟ ଜାଲରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କିମ୍ବା ହଠାତ୍ ଆସିଥିବା ଜୀବ ମିତ୍ରତା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ। ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରରେ ତାପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଶୀତଳତାରେ, କିମ୍ବା ମୃଗମରୀଚିକାରେ ପାଣିରେ ଆମେ ଭରସା ରଖୁନାହିଁ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଭରସା ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯେପରି ଆମେ ଚିନ୍ତାର ପୁରୁଷ, ସ୍୵ପ୍ନର ଲୋକ କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖି ଭ୍ରମିତ ହେଉଛୁ, ସେପରି ଏହି ସଂସାରକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖ, ଯାହା କଳ୍ପନାରୁ ଜନ୍ମିଛି। ଏହି କଳ୍ପନାର ଚମକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଭିମାନକୁ ଛାଡ଼ି, ଏହି ସଂସାରରେ ତୁମେ ନିଜେ ଯେମିତି ଅଛ, ସେପରି ରୁହ ଓ ନିର୍ବିକାର ଭାବେ ଖେଳ। ଯେ ଆତ୍ମା କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱରେ ଅବିସ୍ଥିତ, ସେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ କିମ୍ବା ଦାୟିତ୍ୱ ତା’ରେ ନାହିଁ। ଏହା କେବଳ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରୁ ହୁଏ, ଯେପରି ଦୀପର ଉପସ୍ଥିତିରେ ଆଲୋକ ଦେଖାଯାଏ। ମେଘ ଥିଲେ ଯେପରି ଚମେଳି ଫୁଲ ନିଜେ ଖିଳିଯାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମାର ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଏହି ତିନି ଲୋକ ନିଜେ ଅବସ୍ଥିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି କୌଣସି ଆକାଂକ୍ଷା ଛାଡ଼ି ଆକାଶରେ ରହେ, ତଥାପି ତା’ର ଉପସ୍ଥିତିରେ କାର୍ଯ୍ୟର ଚମକ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଦେବତା ଥିଲେ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ। ମଣି ମାନେ ଯେପରି ତା’ର ଉପସ୍ଥିତିରେ ଚମକ ଦେଖାଏ, ସେପରି ଦିବ୍ୟତାର ଉପସ୍ଥିତିରେ ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଅଛି। ଏହିପରି ଆତ୍ମାରେ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଓ ଅକର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଉଭୟ ଅଛି; କୌଣସି ଆକାଂକ୍ଷା ନଥିଲେ ଏହା ଅକର୍ତ୍ତା, କିନ୍ତୁ କେବଳ ଉପସ୍ଥିତିରେ କର୍ତ୍ତା ହୁଏ। ଏହା ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୁ ପାରେ, ତେଣୁ ଏହା କର୍ତ୍ତା, ଭୋକ୍ତା କିମ୍ବା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଏହି ଏକାକି କର୍ତ୍ତା ଓ ଭୋକ୍ତା ହୁଏ। ହେ ପାପରହିତ, ଆତ୍ମାରେ କେବଳ ଦୁଇଟି ଅବସ୍ଥା ଅଛି—କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଓ ଅକର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ। ଯେଉଁଟି ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନିବ, ତାହାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଅ ଓ ଦୃଢ଼ ରୁହ। ଯଦି ତୁମେ ଏହି ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ରଖ, “ମୁଁ ସବୁଠାରେ ଅକର୍ତ୍ତା”, ତେବେ ପରିସ୍ଥିତିରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଅସପୃଶ୍ୟ ରୁହ। ଏହି ବୋଧରେ ଯଦି ଭୋଗର ଆକାଂକ୍ଷା ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ତେବେ ମନ ଯଦି ତା’ରେ ଲିନ ନ ହୁଏ ତେବେ ତାହା ଅରୁଚିକର ହୁଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଦୃଢ଼ ବୁଝିବା ଅଛି, “ଏଠାରେ ମୁଁ କିଛି କରୁନାହିଁ”, ଏଠାରେ କିଏ ଭୋଗ ଧାଉଛି କିମ୍ବା ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି? ତେଣୁ ସଦା ଏହି ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ—“ମୁଁ ଅକର୍ତ୍ତା”; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମତା, ଅମୃତତ୍ୱର ସ୍ୱାଦ ରହିଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ତୁମେ ଚାହ, ହେ ରାମ, “ମୁଁ ସବୁ କରୁଛି” ବୋଧରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିବାକୁ, ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ମାୟାମୟ ସଂସାର କରୁଛି, ଏଠି ଅନ୍ୟ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷଣ-ଦ୍ୱେଷ କିପରି ହେବ? କାରଣ, ଅନ୍ୟ କେହି ଅଛନ୍ତି ନାହିଁ। ମୋ ଦେହକୁ ଯଦି ଏକ ଜଣ ଦାହ କରେ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଣ ପ୍ରେମ କରେ, ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟ ମୋ ଦ୍ୱାରା; ତେବେ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖର କିପରି କ୍ରମ ରହିପାରିବ? ମୋ ଆନନ୍ଦ ଓ ବିଷାଦର ବିସ୍ତାର, ସଂସାର ଜାଲର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶରେ, “ମୁଁ କର୍ତ୍ତା” ଭାବିଲେ ମଧ୍ୟ ମନରେ ଦୁଃଖ-ସୁଖର କୌଣସି କ୍ରମ ନାହିଁ। ଏହି କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦର ଖେଳ ନିଜେ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ସମତା ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ। ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ପ୍ରତି ସେଇ ସମତା ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ପରମ ଦଶା; ଯେତେବେଳେ ମନ ଏଥିରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ, ତେବେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ। କିମ୍ବା, ହେ ରାଘବ, କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଓ ଅକର୍ତ୍ତୃତ୍ୱର ସମସ୍ତ ଧାରଣା ତ୍ୟାଗ କର; ସମସ୍ତ କିଛି ଛାଡ଼ି ଏବଂ ମନକୁ ନିଜେ ଲିନ କର, ନିଜରେ ଦୃଢ଼ ରୁହ। “ଏହା ମୁଁ, ଏହା ମୁଁ ନୁହେଁ; ମୁଁ ଏହା କରୁଛି, ଏହା କରୁନାହିଁ” ଭାବନାରେ ଯେଉଁ ଦୃଷ୍ଟି ଅଛି, ସେ ଆନନ୍ଦ ନୁହେଁ। “ମୁଁ ଦେହ” ଭାବନା ହେଉଛି କାଳର ସୂତ୍ରପଥ, ବଡ଼ ତରଙ୍ଗର ଫାନ୍ଦ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପତ୍ର ଜଙ୍ଗଲର ଶୃଙ୍ଖଳା। ଏହି ଭାବନାକୁ ସମସ୍ତ ଚେଷ୍ଟାରେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ, ସମସ୍ତ କିଛି ନାଶ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଚଣ୍ଡାଳ ମାଂସ କୁ ଛୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ଭାବନାକୁ ଦୂରେ ଛାଡ଼ିଲେ, ଯେପରି ଦୃଷ୍ଟିରେ ଲାଲ୍ ରେଖା ଦୂରେ ହେଉଛି, ସେପରି ପରମ ଜ୍ଞାନ ଉଦିତ ହୁଏ, ଯେପରି ମେଘ ହଟିଲେ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ମନରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜାଣିବା, “ମୁଁ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ, ଏହି ନୁହେଁ, ସେହି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ” କିମ୍ବା ନିଶ୍ଚିତ କରିବା, “ମୁଁ କର୍ତ୍ତା, ମୁଁ ସମସ୍ତ”, କିମ୍ବା “ମୁଁ କେହି, ମୁଁ କେହି ନୁହେଁ”—ଏହି ଭାବେ ତୁମର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାରେ ଦୃଢ଼ ରୁହ, ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି। ତା’ପରେ ରାମ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ, “ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଆପଣ କହିଥିବା କଥା ସତ୍ୟ ଓ ଅତି ସୁନ୍ଦର। ଆତ୍ମା ସତ୍ୟରେ ଅକର୍ତ୍ତା ଓ କର୍ତ୍ତା, ଭୋକ୍ତା ଓ ଅଭୋକ୍ତା, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଧାରକ। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ସମସ୍ତ ଉପରେ ବ୍ୟାପି, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥା; ଦିବ୍ୟ ଯିଏ ନିଜ ଅନୁଭବରେ ରହିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବସିଛନ୍ତି। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ କଥା ମୋ ହୃଦୟକୁ ଶିତଳ କରିଛି, ଯେପରି ଜଳ ଧରାକୁ ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ଶିତଳ କରେ। ନିର୍ବିକାରତା ଓ ଅନାସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେ ଭୋଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ ଥିବାରୁ, ଦିବ୍ୟ ସେ ଭୋଗ କରନ୍ତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏକ ଗଭୀର ସନ୍ଦେହ ମୋର ହୃଦୟରେ ଅଛି; ଦୟାକରି ଆପଣ ତା’କୁ ଦୂର କରନ୍ତୁ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ।