ହେ ରାମ, ଏହି ସଂସାର କେବେ ବାସ୍ତବରେ ଅବସ୍ଥିତ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଏହା ଅବିନାଶୀ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; କାରଣ ଏହା ସଦା କ୍ଷୟ ହେଉଛି ଓ ନାଶବନ୍ଧ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଅନନ୍ତ ମନେ କରିବା ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ଯେଉଁ କର୍ତ୍ତା ରୋଗ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ତାଙ୍କର ବିଷୟରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେ କେବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ କ୍ଲାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ନିୟମିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରବଳ ଏବଂ ପ୍ରାଚୀନ, ଏହା ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି ର ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ; ଏହି ଅବସ୍ଥା ମନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ସ୍ଥିର ଓ ଅବିନାଶୀ। ଶତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ କେବଳ ଅନନ୍ତ ସମୟର ଏକ ଅନ୍ଶ ମାତ୍ର; ଏପରି ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବା ଦ୍ୱାରା କେଉଁଠି ସତ୍ୟ ଲାଭ ମିଳେ? ଯଦି ସଂସାର ଅବସ୍ଥା ସ୍ଥିର ଥାଏ, ତେବେ ତାହାରେ ଆସକ୍ତି ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଜଡ଼ ଓ ଚେତନାର ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଠି ଏକତା ସମ୍ଭବ? ଯଦି ସଂସାର ଅସ୍ଥିର, ତେବେ ତାହାରେ ଆସକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଅଯୋଗ୍ୟ; କାରଣ ଅସ୍ଥିର ଜିନିଷ ଫେନା ପରି ଶେଷରେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। ହେ ବଳଶାଳୀ, ଆତ୍ମା ଓ ସଂସାରିକ ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଆସକ୍ତି, ସ୍ଥିର କିମ୍ବା ଅସ୍ଥିର ଯେଉଁ ହେଉ, ତାହା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଅଟୁଟ ଅଛି, ଯେପରି ଫେନା ଓ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ନାହିଁ। ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହା କିଛି କରୁନାହିଁ ପରି ଅନାସକ୍ତ ରହେ; ଏହା ଏକ ଦୀପ ପରି, ଯାହା ଆପଣେ ଆଲୋକ ଦେଉଛି, କିନ୍ତୁ ନିଜେ କିଛି କରୁନାହିଁ। କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କରୁନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନର କାମ କରିଥିବା ପରି; ଚଳିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଚଳ, ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଅବିଚଳିତ ରହେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି। ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ କେଉଁଠିଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଇଛି, ତୁଳନା କର, ଏହା ହେଉଛି ବାୟୁର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ, ଜଳର ଘୂର୍ଣ୍ଣି, କିମ୍ବା ଧୂଳି-ଝଡ଼ର ମଧ୍ୟରେ ବାୟୁ ପରି। ଯଦି ତୁମେ, ହେ ରାମ, ଏହି ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଛ, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରିଛ, ତେବେ ମନଘଡ଼ା ଧାରଣା ବସ୍ତୁପ୍ରତି ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଅଗ୍ନିଶଳାକର ଚକ୍ର, ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ମୋହରେ କେଉଁଠି ଏପରି କଳ୍ପନା ରହିପାରିବ? ଏମିତି ଅଚାନକ ଉପସ୍ଥିତ ଜନକୁ ମିତ୍ରତା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ମନାଯାଏନାହିଁ; ଯେଉଁଠି ମାୟାମୟ ସଂସାରରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି, ସେଠି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରରେ ତାପ, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଶୀତଳତା, ମାୟା ମୃଗମରୀଚିକାରେ ଜଳ ଉପରେ ଭରସା ନକର, ସେପରି ସଂସାର ଉପରେ ଭରସା କରନି। ଯେପରି ଚିନ୍ତାର ମଣିଷ, ସ୍ୱପ୍ନର ଲୋକ, କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିଲେ ଯେପରି ଭ୍ରମ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ସଂସାରକୁ ଦେଖ, ଯାହା କଳ୍ପନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ମନୋଭିତ୍ତିକ ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ିଦେ, ଯାହା କଳ୍ପନାର ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟରେ ଗଠିତ; ଏହି ସଂସାରରେ ନିଜ ମାନ୍ୟତାରେ ରୁହ, ହେ ନିର୍ମଳ ଏବଂ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଖେଳ। ଯିଏ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱରେ ଅନାସକ୍ତ ରହିଛନ୍ତି, ସେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ; ସେ ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ସମସ୍ତକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ, ତେଣୁ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ବା କରଣର ଅନୁଭବ ନାହିଁ। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା କେବଳ ସାନିଧ୍ୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯେପରି ଦୀପର ସାନିଧ୍ୟରେ ଆଲୋକ ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରି ମେଘ ଥିଲେ ଅପେକ୍ଷାରେ ଚମେଳି ଫୁଟିଯାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମାର ସାନିଧ୍ୟରେ ଏହି ତିନି ଲୋକ ନିଜେ ଅବସ୍ଥିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା ଛାଡ଼ି ଆକାଶରେ ରହେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତିରେ କାର୍ଯ୍ୟର ଶ୍ରୀ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଘଟେ। ମଣିରେ ଯେପରି ତାହାର ସାନିଧ୍ୟରେ ଚମକ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଦିବ୍ୟତାର ଉପସ୍ଥିତିରେ ଏହି ସଂସାର ଅବସ୍ଥିତ। ତେଣୁ ଆତ୍ମାରେ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଓ ଅକର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଦୁଇଟି ଅବସ୍ଥା ଅଛି; ଆକାଂକ୍ଷା ନଥିଲେ ଏହା ଅକର୍ତ୍ତା, କିନ୍ତୁ ସାନିଧ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କର୍ତ୍ତା। ଏହା ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଅତିତ, ସେପରି ଏହା କର୍ତ୍ତା, ଭୋକ୍ତା ବା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ, ଏହି ଆତ୍ମା ହିଁ କର୍ତ୍ତା ଓ ଭୋକ୍ତା ହୁଏ। ହେ ନିର୍ମଳ, ଆତ୍ମାରେ କେବଳ ଦୁଇଟି ଅବସ୍ଥା—କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଓ ଅକର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ; ଯେଉଁଠି ଉଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ ଦେଖିବୁ, ସେଠି ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଅବିଚଳ ରୁହ। ଏହି ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସରେ ଯେ, "ମୁଁ ସବୁଠାରେ ଅକର୍ତ୍ତା", ପରିସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ରୁହ। ଏହି ଜ୍ଞାନରେ, "ମୁଁ ସବୁଠାରେ ଅକର୍ତ୍ତା", ସେଉଁଠି ଭୋଗର ଆକାଂକ୍ଷା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯାହାର ମନ ତାହାରେ ଲିନ ନୁହେଁ, ସେଉଁଠି ତାହା ଅସ୍ବାଦ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଦୃଢ଼ ବୁଝାମଣା ଯେ, "ଏଠି ମୁଁ କିଛି କରୁନାହିଁ", ସେଉଁଠି ଭୋଗବିଲାସର ଅନୁସରଣ ବା ତ୍ୟାଗ କିଏ କରିବ? ତେଣୁ ସଦା ଚିନ୍ତା କର, "ମୁଁ ଅକର୍ତ୍ତା"; ଏହି ଭାବନାରେ ସମତା ଅମୃତ ରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ। ଯଦି ଚାହୁଁଛ, ହେ ରାମ, "ମୁଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି" ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେବାକୁ, ଏହି ମହାକର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଭାବକୁ ଉଚ୍ଚତମ ମନ। ଯେଉଁଠି ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ମାୟାମୟ ସଂସାର କରୁଛି, ସେଠି ଅନ୍ୟ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷଣ ବା ବିରୋଧ କିପରି ହେବ, କାରଣ ଅନ୍ୟ କେହି ଅଛନ୍ତି ନାହିଁ। ମୋ ଶରୀରକୁ ଏକଜଣ ଜଳାଏ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଣ ମମତା କରେ, ଦୁହେଁ ମୋର କର୍ମ; ତେଣୁ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖର କ୍ରମ କିପରି ହେବ? ମୋ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ବିସ୍ତାର, ସଂସାର ଜାଲର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶରେ, "ମୁଁ କର୍ତ୍ତା" ଭାବିଲେ, ଭିତରେ କିପରି ସୁଖ ଦୁଃଖର ନିୟମ ହେବ? ଯେତେବେଳେ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦର ଖେଳ ନିଜେ ଅପସାରିଯାଏ, ସେଉଁଠି କେବଳ ସମତା ରହେ। ସମସ୍ତ ଉପରେ ଏହି ସମତା ହେଉଛି ପରମ ଅବସ୍ଥା; ମନ ଏଠି ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ। କିମ୍ବା, ରାଘବ, କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଓ ଅକର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଭାବନା ଛାଡ଼ିଦେ; ସମସ୍ତ କିଛି ତ୍ୟାଗ କରି, ମନକୁ ଲିନ କରି, ନିଜ ରୂପରେ ଅବିଚଳ ରୁହ। "ଏହିଟି ମୁଁ, ଏହିଟି ମୁଁ ନୁହେଁ; ଏହା କରୁଛି, ଏହା କରୁନାହିଁ" ଭାବରେ ଯେଉଁ ଦୃଷ୍ଟି, ସେ ଉପଶାନ୍ତିକୁ ଦେଉନାହିଁ।