ଏହି କଥାରେ ଗୁରୁ ବସିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—"ହେ ରାମ, କଦମ୍ବ ଓ ଦଶୁରା ଗଳ୍ପର ଏହି ରଥ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଏମିତି ଏକ ସହରକୁ ପହଞ୍ଚିବ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆସନ୍ତା ଜଗତରେ ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମାଲିକ ହେବ। ଯଦି ଚିନ୍ତା କର, 'ଏହି ସଂସାର ନାହିଁ', ତେବେ ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡିଦିଅ; କାରଣ ଯାହା ନାହିଁ, ତାହା ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିବାର କିଛି ଅର୍ଥ ନାହିଁ। ଯଦି ଏହା ଥିଲେ ବି, ତୁମ ପାଖରୁ କଣ ଯାଇଥିଲା? ଏହା ଆତ୍ମାରେ ରୁହ; ଏହି ସଂସାରକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ବୋଲି କାହିଁକି ମନେ କରୁଛ? ଯଦି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଜାଣିଛ, 'ଏହା ନାହିଁ', ତେବେ ସ୍ଥିର ଓ ଅସ୍ଥିର ବସ୍ତୁରେ ଆସକ୍ତି କିପରି ରହିପାରିବ? ଏହି ସଂସାର ନ ଅଛି, ନ ନାହିଁ; ଏହା ଆତ୍ମାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିବା ମାୟାମୟ ଦୃଶ୍ୟ, ଏହିପରି ଦେଖାଯାଏ। ଏଠାରେ କେହି କିଛି କରୁନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା କରିବାର କ୍ରମ ଚାଲିନାହିଁ; ଏହା ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକାଶିତ, କର୍ତ୍ତା-କର୍ମ ଧାରଣାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି। ଏହି ସଂସାର କର୍ତ୍ତା ବା ଅକର୍ତ୍ତା ଯେପରି ହେଉ, ତୁମେ ତୁମ ଶୁଦ୍ଧ ମନକୁ ଏହା ସହିତ କେବେ ମିଶାଅ ନାହିଁ। ଆତ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶୂନ୍ୟ ଥିବାରୁ କ୍ରିୟାରେ ଅଚେତନ ପଦାର୍ଥ ପରି; ମୁଁ ଏହାକୁ ଅକର୍ତ୍ତା ମନେ କରେ, ଏବଂ ସଂସାର ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ। ଯେଉଁ କିଛି ସଂଯୋଗରେ ଉପସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ତାକୁ ଶିଶୁମାନେ ଚିନ୍ତା କରି ବନ୍ଧି ରଖନ୍ତି, ପଣ୍ଡିତ ନୁହେଁ। ଏହି ସଂସାର କେବେ ଶାନ୍ତ ନୁହେଁ, କେବେ ନଶ୍ୱର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ପୁନଃ ପୁନଃ ଦୃଶ୍ୟ ଓ କଳ୍ପନା ହୁଏ। ଏହି ସଂସାର କେବେ ବାସ୍ତବରେ ଅଛି ନୁହେଁ, କେବେ ଅବିନାଶୀ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ସଦା କ୍ଷୟ ଓ ନାଶଶୀଳ ଥିବାରୁ ଏହା ନିତ୍ୟ ନୁହେଁ ବୋଲି ବୁଝିବାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ କର୍ତ୍ତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ତାଙ୍କର ବିଷୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେ କ୍ରିୟା କଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୟ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ। ଏହି ସଂସାରର ନିୟମ ପ୍ରବଳ ଓ ପ୍ରସ୍ଥାପିତ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥା ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହା ଦୃଢ଼ ଓ ଅବିନାଶୀ। ଶତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ଅନନ୍ତ ସମୟର ଏକ ଅଂଶମାତ୍ର; ଏପରି ଦୀର୍ଘ ଆୟୁର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଚାଲିଲେ କଣ ଲାଭ? ଯଦି ସଂସାରର ଅବସ୍ଥା ସ୍ଥିର, ତେବେ ତାହାରେ ଆସକ୍ତି ଅଚିତ; ଜଡ଼ ଓ ଚେତନ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ଏକତା? ଯଦି ଅସ୍ଥିର, ତେବେ ମଧ୍ୟ ଆସକ୍ତି ଅନୁଚିତ; ଫେନ ପରି ଅସ୍ଥିର ଜିନିଷର ଶେଷରେ ଦୁଃଖ ମିଳେ। ଏହିପରି ଆତ୍ମା ଓ ସଂସାର ଅବସ୍ଥାର ଆସକ୍ତି ନ ସ୍ଥିର ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ, ନ ଅସ୍ଥିରରେ; ଫେନ ଓ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ନାହିଁ। ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ କରେ, କିନ୍ତୁ କିଛି କରେନାହିଁ ଭାବେ ରହେ; ଏହା ନିର୍ଲିପ୍ତ, ଦୀପ ପରି ତାହାର ଆଲୋକ ଚାରିପାଖ ଛଡ଼ାଏ। କ୍ରିୟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କରେନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନର କାମ କରିଥିବା ପରି; ଚଳିଲେ ମଧ୍ୟ ନ ଚଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ରହିଥିବା ପରି। ଏହି ସଂସାର କେଉଁଠୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ, ବାୟୁର ଘୁର୍ଣ୍ଣି, ଜଳର ଚକ୍ର ବା ଧୂଳିର ଝଞ୍ଜା ପରି। ଯଦି ତୁମେ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଯଥାଯଥ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ କରିଛ, ତେବେ ବସ୍ତୁ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଅଗ୍ନିର ଗୋଳ, ସ୍୵ପ୍ନ କିମ୍ବା ମୃଗମରୀଚିକାରେ କଳ୍ପନାର କଣ ସ୍ଥାନ? ଏଠାରେ ଅଚାନକ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଥିବା ଜୀବ ମିତ୍ରତା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠି ମାୟାମୟ ସଂସାର ରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି, ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରରେ ତାପ, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଶୀତଳତା କିମ୍ବା ମୃଗମରୀଚିକାରେ ଜଳ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ ଦିଅନାହାଁ, ତେଣୁ ସଂସାର ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ ଦିଅନାହିଁ। ଯେପରି ଚିନ୍ତାର ପୁରୁଷ, ସ୍ୱପ୍ନର ଲୋକ ବା ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖି ଭ୍ରମ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେପରି କଳ୍ପନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ସଂସାରକୁ ଦେଖ। ମନର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆସକ୍ତି, ଯାହା କଳ୍ପନାର ଚମକରୁ ଗଠିତ, ତାହାକୁ ଛାଡି ଏହି ଜଗତରେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ରୁହ, ଓ ନିର୍ମଳ ଭାବରେ ଖେଳ। ଯେ ଆତ୍ମା କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱରେ ଅବିସ୍ଥିତ, ସେ କ୍ରିୟା କଲେ ମଧ୍ୟ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ନାହିଁ; ସେ ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଇ ଏବଂ ସମସ୍ତକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ। ଏହି ନିୟମ କେବଳ ସାନିକଟ୍ୟରୁ ଉଦ୍ଭବ, ଯେପରି ଦୀପ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଆଲୋକ ଦେଖାଯାଏ। ମେଘ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଯେପରି ଦୁଧଳା ଚମ୍ପା ଫୁଲେ, ସେପରି ଆତ୍ମା ଉପସ୍ଥିତିରେ ତିନି ଲୋକ ଅପେକ୍ଷାରେ ଅଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି କାମନା ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ଆକାଶରେ ଥାଏ, ତଥାପି ତାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ କ୍ରିୟାର ମହିମା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି କ୍ରିୟା ଘଟେ। ମଣିର ଉପସ୍ଥିତିରୁ ଯେପରି ଚମକ ଆସେ, ଦେବତାର ଉପସ୍ଥିତିରୁ ଏହି ସଂସାର ଅଛି। ଏହିପରି, ଆତ୍ମାରେ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଓ ଅକର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଦୁଇଁ ଅଛି; ଏହା ନିର୍ଲିପ୍ତ ଥିଲେ ଅକର୍ତ୍ତା, କିନ୍ତୁ ଉପସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା କର୍ତ୍ତା। ଏହା ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବାରୁ କର୍ତ୍ତା, ଭୋକ୍ତା ବା ହେତୁ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ଯୋଗ ହେଲେ କର୍ତ୍ତା ଓ ଭୋକ୍ତା ହୁଏ। ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ଆତ୍ମାରେ କେବଳ ଦୁଇଟି ଅବସ୍ଥା ଅଛି—କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଓ ଅକର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ। ଯେଉଁଠାରେ ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ଦେଖ, ସେଠି ଆଶ୍ରୟ ନିଅ ଓ ଦୃଢ଼ ରୁହ। 'ମୁଁ ସମସ୍ତଠାରେ ଅକର୍ତ୍ତା' ଭାବରେ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ରଖିଲେ, ପରିସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ ଛୁଆଯିବ ନାହିଁ। ଏହି ଦୃଢ଼ ଜ୍ଞାନ ରହିଲେ—'ମୁଁ ସମସ୍ତଠାରେ ଅକର୍ତ୍ତା'—ଭୋଗ ଚାହାଁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅସ୍ୱାଦ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଲିପ୍ତ ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠାରେ ଦୃଢ଼ ବୁଝିବା 'ଏଠାରେ ମୁଁ କିଛି କରୁନାହିଁ', ସେଠି କିଏ ଭୋଗର ଆଶା କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗ କରିବ? ସେହିପରି, ସଦା ଚିନ୍ତନ କର—'ମୁଁ ଅକର୍ତ୍ତା'—ଏହି ଭାବରେ ଅମୃତ ଶାନ୍ତି ମିଳେ। ଯଦି ଚାହ, ତେବେ 'ମୁଁ ସମସ୍ତ କରୁଛି' ଭାବରେ ରୁହ; ଏହି ମହାକର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଭାବକୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାନ। ଯେଉଁଠାରେ 'ମୁଁ ସମସ୍ତ ମାୟାମୟ ସଂସାର କରୁଛି' ଭାବ ରହିଛି, ସେଠି ଆକର୍ଷଣ ଓ ବିକ୍ଷେପ କିପରି ଆସିବ?