ଏକ ଦିନ, ମୁଁ ଦଶୁରା ନଗରର ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ବୃକ୍ଷକୁ ଦେଖିଲି; ଏହି ବୃକ୍ଷର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୋଟିଏ ପତ୍ରରେ ହରିଣ ଗୁଡିକୁ ଘୁମାଉଥିବା ଦେଖିଲି, ଏବଂ ଏହି ଦାଢ଼ି ଛାୟାରେ ସେମାନେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲେ। ଏହି ବୃକ୍ଷର ଗହିର ଗହ୍ୱରରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ନିଜ ଘରେ ବସିଥିଲେ, ଏହି ବୃକ୍ଷ ମାନ୍ୟବର ଅଛି। ମୁଁ ଏହି ବୃକ୍ଷକୁ ଦେଖି ଏତେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିଲି, ଯେଉଁ ଆନନ୍ଦ ଏକ ବଡ଼ ପର୍ବ ପରି ଲାଗିଥିଲା। ତାପରେ, ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସୁନ୍ଦର ଗଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା, ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ତାଙ୍କର ପୁଅକୁ ପୁନଃ ଉତ୍ତମ ଜାଗୃତିକୁ ନେଇ ଆସିଲି। ଆମେ ଏଠାରେ ଏକାପେକା ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଆଦାନ-ପ୍ରଦାନ କରୁଥିଲୁ, ଏବଂ ସେ ରାତି ଏକ ଶଣ୍ଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରି ପାରିଗଲା, ଯେପରି ଦୁଇ ପ୍ରେମିକ ମିଶିଥିବା ଭଳି। ପ୍ରଭାତ ସମୟ ଆସିଲା, ରାତିର ତୁଷାର ହ୍ରାସ ହେଉଥିଲା, ତାରାମାନେ ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଥିଲେ, ଆକାଶରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଚଳାଚଳ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ତାପରେ, ମୁଁ ମୋ ପିଲାମାନଙ୍କ ସହିତ ଦଶୁରା ନଗରକୁ ଛାଡ଼ି, ଆକାଶ ମାର୍ଗରେ ଚାଲିଗଲି ଏବଂ ହର ପର୍ବତର ନଦୀକୁ ଯାଇଲି। ଏଠାରେ, ଚାହିଁଥିବା ସ୍ନାନ କରି ସେଇ ଆକାଶକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଋଷିମାନଙ୍କ ଅସେମ୍ବ୍ଲିରେ ଯୋଗ ଦେଇ, ଶାନ୍ତିରେ ବସିଲି। ଏହି କଥା, ଦଶୁରା ନାମକ ଗଳ୍ପ, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ରାମଙ୍କୁ କହିଲି; ଏହା ଜଗତର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପରି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଯଥାର୍ଥ ଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ। ଏହି ଦଶୁରା ଗଳ୍ପକୁ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଓ ମାୟାମୟ ଜଗତର ଆକାରକୁ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ତୁମକୁ କହିଲି। ତେଣୁ, ଅସତ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟର ଆକର୍ଷଣକୁ ଛାଡ଼ି, ଦଶୁରା ଶିକ୍ଷାର ଜ୍ଞାନରେ ବିଶାଳ ମନ ଓ ନିଜ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିବା ଉଚିତ। କଦମ୍ବ ଓ ଦଶୁରା ଗଳ୍ପର ଏହି ରଥ ଦ୍ୱାରା, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଏହି ଦଶୁରା ନଗରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଆଗାମୀ ଜଗତର ନାଥ ହେବା। ଏବେ, ଏହି ଜଗତ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରି, ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼; କାରଣ ଅସତ୍ୟ କିଛି ଅଛି ନାହିଁ, ତାହା ପ୍ରଶ୍ନକାରୀଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ସ୍ଥାନ ନାହିଁ। ଯଦି ଏହି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଯଥାର୍ଥ ଅଛି, ତେବେ ତୁମଠାରୁ କି ଦୂର ହେଲା? ଏହା ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ରହୁ; ଏହି ଜଗତକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ପରି ଆସକ୍ତି କରିବାକୁ କାହିଁକି? ଯଦି ଏହି ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କର, ତେବେ ଥିବା ଓ ଅସ୍ଥିର ଜଗତରେ ଚିନ୍ତାର ଆସକ୍ତି କିପରି ରହିପାରିବ? ଏହି ଜଗତ ନା ଅଛି, ନା ନାହିଁ, ଏହା କେବଳ ନିଜର ମନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଏକ ଦୃଶ୍ୟ। ଏଠାରେ କିଛି କର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ, ନ କି ଅକର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା କ୍ରମ ଅନୁସରେ ଚାଲିଥାଏ; ଏହା ନିଜରେ ଉଜାଗର ହୁଏ, କର୍ତ୍ତା ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଧାରଣାକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରି। ଏହି ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି କି କର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା, କି ଅକର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା; ତୁମ ପବିତ୍ର ମନକୁ ଏହି ସଂସାର ସହିତ କିଛି ଜଡ଼ି ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରହିତ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଜଡ଼ ଜିନିଷ ପରି; ମୁଁ ଏହାକୁ ଅକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଦେଖି, ଏହି ଜଗତକୁ କେବଳ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଭାବେ ଗଣନା କରି। ଯେ କିଛି ଯେଉଁପରି ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାକୁ କି ଭଳି ଚିନ୍ତାରେ ଆସକ୍ତି କରେ, କେବଳ ଶିଶୁମାନେ; ଜ୍ଞାନୀ ଏହାରେ ଆସକ୍ତି ନ କରନ୍ତି। ଏହି ଜଗତ କେବେ ଶାନ୍ତ ନୁହେଁ, ଓ ଏହା କେବେ ନଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ; ଏହା ପ୍ରତିକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ ଓ ପୁନଃ ପୁନଃ ଧାରଣାରେ ଆସେ। ଏହି ଜଗତ କେବେ ଯଥାର୍ଥ ଅଛି ନୁହେଁ, କେବେ ଅବିନାଶୀ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ସଦା କ୍ଷୟ ଓ ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବାରୁ, ଆମେ ଏହାକୁ ଅନନ୍ତ ନୁହେଁ ବୋଲି ଧାରଣା କରି। ଏଠାରେ କର୍ତ୍ତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ତାହାର ବିଷୟକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରି ମନ ରହିତ ହେଲେ, କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ କେବେ କ୍ଲାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ। ଏହି ଆଦି ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ଏହା ମନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଏକ ଦୃଢ଼ ଓ ଅବିନାଶୀ ଅବସ୍ଥା, ଯାହା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ। ଏକ ଶତ ଶରତ କେବଳ ଅନନ୍ତ ସମୟର ଏକ ଅଂଶ; ଏହି ଦୀର୍ଘ ଆୟୁର ଉପରେ ନିଭର୍ଶ କରି ଚାଲିଥିବା ଜନ କି ଲାଭ କରିପାରିବ? ଯଦି ଜଗତର ଅବସ୍ଥା ଦୃଢ଼, ତେବେ ତାହାରେ ଆସକ୍ତି ଅନୁଚିତ; ଜଡ଼ ଓ ଚେତନ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ସଂଯୋଗ ହେବ? ଯଦି ଜଗତର ଅବସ୍ଥା ଅସ୍ଥିର, ତେବେ ତାହାରେ ଆସକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଅନୁଚିତ; ଅସ୍ଥିର ଦିନିଷ ଫେନ ପରି ଶେଷରେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଆତ୍ମା ଓ ଜଗତର ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟର ଆସକ୍ତିର ବନ୍ଧନ ଦୃଢ଼ କି ଅସ୍ଥିର ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ଫେନ ଓ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ନାହିଁ। ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କିଛି କରୁନାହିଁ ଭଳି ରହେ; ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦାସୀନ, ଦୀପ ତା’ର ଆଲୋକ ପରି। କାର୍ଯ୍ୟ କରି ମଧ୍ୟ କିଛି କରୁନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଭଳି; ଚଳି ମଧ୍ୟ ଚଳୁନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ରହିଥିବା ଭଳି। ଏହି ଜଗତ କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଧୂଳି ଝଡ଼, ଜଳ ଘୂର୍ଣ୍ଣି, ବାତାସର ଝଡ଼ ପରି ଏହା ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଥାଏ। ଯଦି ରାମ, ତୁମେ ଏହି ଜଗତକୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଦ୍ୱାରା ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିଛ, ତେବେ ବସ୍ତୁ ଉପରେ ଚିନ୍ତା ଅନୁଚିତ; ଅଗ୍ନି ଚକ୍ର, ସ୍ଵପ୍ନ, ବ୍ରମ୍ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ଧାରଣା? ଏକାକି ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଥିବା ଜୀବ ମାନେ ମିତ୍ରତାର ପାତ୍ର ନୁହେଁ; ଜଗତର ମାୟା ଜାଲରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରରେ ତାପ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ ରଖିନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଶୀତଳତା ଉପରେ ନୁହେଁ, ମୃଗମରୀଚିକାରେ ଜଳ ଉପରେ ନୁହେଁ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ ରଖନିଅ। ଯେପରି ଚିନ୍ତା ଜନକ, ସ୍ଵପ୍ନର ଲୋକ, ଦୁଇ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଦେଖିବା, ସେପରି ଏହି ଜଗତ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଭଳି ଦେଖ। ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆସକ୍ତି, ଯାହା କଳ୍ପନାର ଆଭାରେ ଗଢ଼ି, ତାହାକୁ ଛାଡ଼ି, ଏହି ଜଗତରେ ତୁମେ ନିଜ ପରି ରହ, ଓ ମୁକ୍ତ ଭାବେ ଖେଳ।