ତିନି ଜଗତରେ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଅନୁକ୍ରମାଣୁସାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଫଳ ନଦୀମାନେ, ଯେଉଁଠାରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ବେଦନାର ଫଳ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପାକିଉଠେ, ସେମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ଅବିରତ ସଂସାରର ଗଛରୁ କାଳର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି। ଏପରି ଅନୁଭବରେ, ଯେତେବେଳେ ମହାମନ ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଯାଏ, ଭୋଗର ଆକାଂକ୍ଷା ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ସତ୍ୟ ହ୍ରଦରେ ମୃଗମାରିଚିକା ଦେଖାଯାଏନାହିଁ। ପ୍ରତିଦିନ ସଂସାରର ଚକ୍ର ବଡ଼ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ କଢ଼ା ହୋଇଯାଏ, ଏହି ନିମ୍ବ ଗଛର ତୀକ୍ତତା ପାଇଁ ପାକିଯାଏ। ରାଜା, ଲୋକମାନଙ୍କର ହୃଦୟରେ ଦୃଢ଼ତା ବଢ଼ିଯାଏ, ଭଲପାଇବା ଦିନକୁ ଦିନ କମିଯାଏ, ଯେପରି କରଞ୍ଜ ଗଛର ଜଙ୍ଗଲରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣତା ହେଉଛି। ପୃଥିବୀର ସୀମାମାନେ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛନ୍ତି, ଶୁଖିଲା ଶିମ୍ବା ଫଳ ଫୁଟିବା ସାର୍ଥ ଶବ୍ଦରେ। ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଓ ଭୋଗର ଅନେକ ସମ୍ପତି ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଯାନ୍ତି; ଏକାକୀ ଚିତ୍ତ ରହିବା, ଚିନ୍ତାର କିଶଳୟ ନଥିବା, ଏହା ସର୍ବୋତ୍ତମ। ମୋର ଉଦ୍ୟାନ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇନାହିଁ, ଧନ ଖୁସି ଦେଇନାହିଁ; ଲାଭ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା ମୋତେ ଉତ୍ସାହ ଦେଇନାହିଁ—ମୁଁ ମନ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଛି। ଏହି ସଂସାର ଅସ୍ଥିର ଓ ଆନନ୍ଦ ହୀନ, ଏବଂ ତୃଷ୍ଣା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖଦାୟକ; ଚଞ୍ଚଳ ଚିତ୍ତରେ କିପରି ଶାନ୍ତି ମିଳିବ? ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଉପେକ୍ଷା କରିନାହିଁ, ଜୀବନକୁ ମଧ୍ୟ ଉପେକ୍ଷା କରିନାହିଁ; ମୁଁ ଯେପରି ରହିଛି, ସେପରି ରହିଛି—ତୀବ୍ର ଆକାଂକ୍ଷାରୁ ମୁକ୍ତ। ମୋତେ ରାଜ୍ୟ, ଭୋଗ, ଧନ, ଆଶା କ’ଣ ଦରକାର? ଏହା ସବୁ ଅହଂକାରର ଦାସ ଥିଲା, ଏବେ ଏହା ମୋପାଇଁ ପତିତ। ପୁନଃପୁନ ଜନ୍ମର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ବନ୍ଧନ ଉତ୍ତଳ; ଏହି ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ନିଜେ ମହାନ। ମୋର ମନ ସଂସାରର ଅଭିମାନୀ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦଳିଦିଆଯାଏ, ଯେପରି କମଳକୁ ହାତୀର ପାଦ ଦଳିଦିଏ। ମହାମୁନି, ଯଦି ଆଜି ମନକୁ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଚିକିତ୍ସା ନମିଳେ, ତେବେ ଆଉ କେବେ ଏହା ପାଇଁ ଅବସର ମିଳିବ? ବିଷକୁ ନିଜେ ବିଷ ନୁହେଁ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ବିରୋଧ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ବିଷ। ଏହି ଭୋଗ ଜନ୍ମର ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ସାଧାରଣ ବିଷ କେବଳ ଏକ ଶରୀରକୁ ନଷ୍ଟ କରେ। ସୁଖ ନୁହେଁ, ଦୁଃଖ ନୁହେଁ, ବନ୍ଧୁ ନୁହେଁ, ଆତ୍ମୀୟ ନୁହେଁ, ଜୀବନ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମନକୁ ବନ୍ଧିପାରିନାହିଁ। ଏହି ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଜ୍ଞାନୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋତେ ଶୀଘ୍ର ଉପଦେଶ ଦିଅ, ଯେପରି ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖ, ଭୟ, ଶ୍ରମରୁ ମୁକ୍ତ ଏକ ମୁନି ପରି ହେଇପାରିବି। ଅଜ୍ଞାନର ଜଙ୍ଗଲ ଅଭିନିବେଶର ଜାଳରେ ଜଡ଼ି, ଦୁଃଖର କାଣ୍ଟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୁର୍ଘଟନା ଓ ବିପଦରେ ଘନ, ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ମୁନି, ମୁଁ ସଂସାରର ବିଷ ଓ ଦୁଃଖର ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାଣ୍ଡାରେ ଚିରିଦିଆଯିବା ପରି ସହିପାରିବି। ଲୋକମାନେ 'ଏହା ନୁହେଁ, ଏହା ଅଛି' ଭାବରେ ଭ୍ରମରେ ରହି, ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ମନକୁ ବିକ୍ଷିପ୍ତ କରନ୍ତି, ଯେପରି ବାୟୁ ଧୁଳି ଏକ ଏକ ଚାଳି ଉଡ଼ାଇଦିଏ। ଜୀବନର ଶୃଙ୍ଖଳା ତୃଷ୍ଣାର ତାନା ଦ୍ୱାରା ଏକ ମୁକୁତ ପରି ଗଠିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଚେତନାର ଚମକ ମନର ନେତୃତ୍ୱରେ ଅନୁପ୍ରବାହିତ। ମୁଁ ସଂସାରର ଦୟାହୀନ ଜାଳକୁ ଚିରିଦେବି—ଏହି ଘୃଣା ହେଉଛି କାଳର ସର୍ପର ମାଳା—ଏକ ସିଂହ ପରି ଫାଦରୁ ମୁକ୍ତ ହେବି। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ, ଦୟାକରି ଜ୍ଞାନର ଦୀପ ଦ୍ୱାରା ମୋର ହୃଦୟର ଜଙ୍ଗଲର କୁହୁଡ଼ି, ମନର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଶୀଘ୍ର ଦୂର କର। ମହାତ୍ମା, ଉତ୍ତମ ମନ ଧାରଣ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଏଠାରେ ବିପଦରେ ଭୟଭୀତ ହେଇନାହିଁ; ଯେପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ମାଂସ ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣରେ ହ୍ରାସ ନୁହେଁ, ତେଣୁ ବିପଦ ତାଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିପାରିନାହିଁ। ଜୀବନ ଏକ ଲୋଟସ ଗୁଚ୍ଛ ପରି ଅସ୍ଥିର, ବାୟୁରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ; ଭୋଗ ଏକ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ଅପରିପାକ୍ବ; ଯୁବାବସ୍ଥା, ଆସକ୍ତି, ତୃଷ୍ଣାର ତରଙ୍ଗ ସବୁ ଅସ୍ଥିର—ଏହି ଅନୁଭବରେ, ମୁଁ ମୋର ମନକୁ ଏକ ପାହାଡ଼ରେ ମୁଦ୍ରା ପରି ଦୃଢ଼ କରିଦେଇଛି, ଦୀର୍ଘ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ। ମୁଁ ଦେଖୁଛି ଯେଉଁଠାରେ ସଂସାର ଦୁଃଖର ତଳା ରେ ଡୁବିଯାଇଛି, ବିପଦରେ ଭରି ଯାଇଛି, ମୋର ମନ ଚିନ୍ତାର କାଦାରେ ବିଲିନ। ମୋର ଚିତ୍ତ ଭ୍ରମରେ ଉଡ଼ିଯାଏ, ଚଞ୍ଚଳତା ଆସେ; ଶରୀର ଗଛର ପୁରୁଣା ପତ୍ର ପରି କମ୍ପିଯାଏ। ସ୍ଵର୍ଗୀୟ ତୃପ୍ତିର ସାଙ୍ଗ ନ ମିଳିବାରୁ ମୋର ବୁଦ୍ଧି ବିକ୍ଷିପ୍ତ; ଏଠାରେ ଏହା ଶୂନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଭୟ କରେ, ଅଳ୍ପ ଶକ୍ତି ଥିବା ଶିଶୁ ରାଜା ପରି। ମନର ଗତି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶଙ୍କାରେ ଉଠିଯାଏ, ମୃଗ ଶୂନ୍ୟ କୂଆରେ ଉପହାସିତ ହେବା ପରି। ବିବେକର ଭୂମିରୁ ତଳିଯାଇ, ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଭଲପଥରେ ନୁହେଁ, ମୋର ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ—ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ—ଅନ୍ଧ କୂଆରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦୁଃଖୀ ପରି। ଚିନ୍ତା ନିଜେ ନିଜେ ଶାନ୍ତି ନେଇନାହିଁ, ଚାହିଲା ପରି ଚଳେନାହିଁ; ଏହା ଜୀବନର ନାଥରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଅପ୍ରିୟ ଘରରେ ରହିଥିବା ପ୍ରିୟା ପରି। ବ୍ୟୟ କରି, ତ୍ୟାଗ କରି, ତଥାପି ଧାରଣ କରି, ମୋର ନିଶ୍ଚୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ, ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର ଶେଷରେ ଲତା ପରି। ସମସ୍ତ ମୂଲ୍ୟ ପାଲଟିଯାଇଛି, ଅସ୍ଥିରତା ବସିଯାଏ; ନିଜକୁ ଧରି ଛାଡ଼ି ଦେଇଛି, ନିଜ ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର। ମୋର ମନ ନିଜ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆଧାରରେ ଉପହାସିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହା ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ, ଗଛର ମୂଳ ଦୁଃଖରେ ଭଙ୍ଗିଯାଏ। ମନ ଚଞ୍ଚଳ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ଜଗତରେ ଉଡ଼ିଯାଏ, ଏବଂ ଭ୍ରମ ଛାଡ଼ିପାରିନାହିଁ, ଏକ ଦେବତା ନିଜ ଉଡ଼ନ୍ତା ରଥରେ ଯାଉଥିବା ପରି। କେଉଁ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଯେଉଁଠାରେ ସାଧାରଣ ନୁହେଁ, ସ୍ଵାଭାବିକ ଓ ନିରାଧାର, ଭ୍ରମ ହୀନ, ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଶଙ୍କା ନାହିଁ? ସମସ୍ତ ମହାନ ଜନ, ଜନକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ସଂସାରର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ—କିପରି ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ପାଇଥିଲେ?