ଏକ ଶୂଭ୍ର ଦିନରେ, ଜଙ୍ଗଲ ଦେବୀମାନେ ଗୋଟିଏ ଦଳ ହେଇ ଏକ ମନୋହର କାଦମ୍ବ ଗଛ ସମ୍ନିଧିରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। କୋଇଲିମାନଙ୍କର ମଧୁର ଗୀତରେ ଆକାଶ ମୁଡିଯାଇଥିଲା, ଦେବୀମାନେ ତାଙ୍କର ମିଛି ମଧୁମକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ଅନିଶ୍ଚିତ କଳିମାନଙ୍କ ଗଢ଼ିଥିବା ଗଛକୁ ହସିହସି ଚାହି ଥିଲେ। ସେଠି ଭଲୋବାସାର ଥକା ଶିର ନିମ୍ନ ତୃଣ ଶୀତଳ ଶିତଳ ତୁଷାରରେ ଶାନ୍ତ ହେଉଥିଲା, ଫୁଲମାନଙ୍କର ଧୂଳି ଏକାଠି ହୋଇ ପବନକୁ ମଧୁର ଗନ୍ଧ ଦେଉଥିଲା। ଫୁଲର ଅନ୍ତରାଳ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଖେଳ ଚାଲିଥିଲା, ଚାରିପାଖରେ ମଧୁମକୁ ଦଳ ମଧୁର ଗୁଞ୍ଜନରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ହୁଏଉଥିଲେ। ଦେବୀମାନେ ଜଙ୍ଗଲ ସହରର ଦୂର ଗୁଞ୍ଜନ ଶୁଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ କାନ ଉଠାଇଲେ, ନରମ ତୃଣ ଚବାଇବା ବନ୍ଦ କରି ଦେଲେ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ସେମାନେ ପତ୍ରର କୌଣାରେ ମନୋହର ମୁଣ୍ଡ ରଖି, ସମୁଦ୍ର ପରେ ଚାନ୍ଦନୀ ତରଙ୍ଗ ରେଖାକୁ ଅଭ୍ୟାସରେ ଚାହି ଥିଲେ। ଜଙ୍ଗଲ ମେଦିନୀର ଝିଅମାନେ ମାନ୍ୟତାର ଦୂତି ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇଥିଲେ, ମୃଗମାନେ ତୃଣ ମଧ୍ୟରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ, ପତ୍ରର ଭିତରେ ଶାନ୍ତିରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲେ। ଏଠି ଏକ ଶାଖାର ବୃତ୍ତରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୋଇ ତାଙ୍କର ଶିଶୁ ସହ ଶୟନ କରୁଥିଲେ, ଆସପାସରେ ପକ୍କ ଫଳ ଚୁଇଁ କିପରି ଥିଲା। ଏଠି କ୍ଲଷ୍ଟର ମଧ୍ୟରେ ମୂକ୍ ମଧୁମକୁ ଅନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଘୂଞ୍ଚିଯାଉଥିଲେ, ପତ୍ରର କ୍ଳଷ୍ଟର ନୀଳ ଅଙ୍କୁର ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ଧାର ହୋଇଥିଲା, ଲୋଟସ ନୟନ ଦଳ ରେଖାରେ ଗଢ଼ିଥିଲା। ସମସ୍ତ ଉଦ୍ୟାନ ମଧୁର ଗନ୍ଧରେ ମୁଡିଯାଇଥିଲା; ମେଘମାନେ ଫୁଲ ଦଳର ତଳ ହୋଇ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲେ; ଭୂମି ଫୁଲ ଧୂଳିରେ ବିଛି ଥିଲା, ଫଳ ନିମିତ୍ତେ ଜନମାନେ ବେଉଁ ହୋଇ ଦେଉଥିଲେ। ଏଠି ଆଉ କଣ କହିବା? ସେ ଗଛର ଏକ ମାତ୍ର ପତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅପରିଗ୍ରହ କିମ୍ବା ଉପଭୋଗ ହୋଇନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପତ୍ରରେ ମୃଗମାନେ ଘନ ଛାୟାରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୂଢ଼ରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ବସି ଥିଲେ, ଏହି ଗଛରେ। ମୁଁ ଏହି ଗଛକୁ ଦେଖି ଏତେ ଗୁଣରେ ଭରିଥିବା ଦେଖି, ମୋ ଆନନ୍ଦ ଏକ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ଭଳି ହେଇଗଲା। ପରେ ଅନ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ମୟ ଉତ୍ସାହଜନକ କଥା ଦ୍ୱାରା, ମୁଁ ତାଙ୍କର ପୁଅକୁ ଏକ ଉତ୍ତମ ଜାଗୃତିରେ ନେଇଗଲି। ସେଠି ଆମେ ଆପସରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଥା ବଦଳାଇବା ସମୟରେ, ସେ ରାତି ଭଲୋବାସାର ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭଳି ଅତିତ ହେଇଗଲା। ପ୍ରଭାତ ଆସିବା ସମୟରେ, ରାତିର ତୁଷାର କ୍ଷୟ ହେଉଥିଲା, ତାରାମାନେ ଦୂର ହେଉଥିଲେ, ଆକାଶରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଚଳନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ମୁଁ ମୋ ପିଲାମାନେ ସହ ଦଶୁରା ସହର ଛାଡ଼ି, ଆକାଶ ମାର୍ଗରେ ହେଇ, ହର ପର୍ବତର ନଦୀକୁ ଗଲି। ସେଠି ଆବଶ୍ୟକ ନିସ୍ନାନ କରି, ଆକାଶରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଋଷିମାନଙ୍କର ସଭାରେ ଯୋଗ ଦେଇ, ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୋଇ ରହିଲି। ହେ ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଏହି ଦଶୁରା କଥା ତୁମକୁ କୁହାଯାଇଛି; ଏହି କଥା ଦେଖିବାକୁ ବିଶ୍ବର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭଳି ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ସତ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ। ଏହି ଦଶୁରା କଥା ମୁଁ ରଘବା, ତୁମକୁ ଏହି ବିଶ୍ୱର ଭୟଙ୍କର ମାୟା ରୂପ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ କୁହିଛି। ଏହି ଅସତ୍ୟ କିମ୍ବା ସତ୍ୟ ମନୋହର ଦିଗକୁ ଛାଡ଼ି, ସଦା ଦଶୁରା ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ବିଶାଳ ମନ ଓ ନିଜ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିବା ଉଚିତ। କାଦମ୍ବ ଓ ଦଶୁରା କଥାର ଏହି ରଥ ଦ୍ୱାରା, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଏହି ସହରକୁ ପହଁଚିବା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଆଗାମୀ ବିଶ୍ୱର ନାଥ ହେବ। ଏବେ ଚିନ୍ତା କର, "ଏହା ଅସତ୍ୟ," ଏହି ଅଟାଚ୍ମେଣ୍ଟ କୁ ସମସ୍ତଠାରୁ ଛାଡ଼ି ଦିଅ; ଯାହା ଅସତ୍ୟ, ତାହା ଅନ୍ୱେଷଣ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ସ୍ଥାନ ନାହିଁ। ଯଦି ଦେଖିବାକୁ ଏହି ଏହି ବିଶ୍ୱ ସତ୍ୟ, ତେବେ କଣ ତୁମୁଁ କୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲା? ଏହାକୁ ଆତ୍ମାରେ ରଖ; କିଏ ନିଜକୁ ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ବାନ୍ଧିବାକୁ ଚାହେ? ଯଦି ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ କର, ଏହି ଅସତ୍ୟ, ତେବେ ଅଟାଚ୍ମେଣ୍ଟ କିପରି ଥାଏ, ଯାହା ରୁଦ୍ଧି ଓ ଅରୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟରେ? ଏହି ବିଶ୍ୱ ନା ଅସତ୍ୟ, ନା ସତ୍ୟ, ଏହା ନିଜ ଆତ୍ମାରୁ ଉପଜିଥିବା ଦୃଶ୍ୟ, ଏହି ପ୍ରକାର ଦେଖାଯାଉଛି। ଏଠି କିଛି କର୍ତ୍ତା କିମ୍ବା କିଛି ଅକର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା ହେଉନାହିଁ; ଏହା ନିଜେ ଚମକୁଥିଲା, କର୍ତ୍ତା କର୍ମ ଧାରଣାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି। ଏହି ବିଶ୍ୱ ଜାଲ ଚାହେ କର୍ତ୍ତା ନାହିଁ, କିମ୍ବା କର୍ତ୍ତା ଅଛି; ତୁମ ଶୁଧ୍ଧ ମନକୁ ଏହି ସହିତ ଏକାଠି କରନାହିଁ। ଏହି ଆତ୍ମା ନିଜର ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶୂନ୍ୟ, କ୍ରିୟାରେ ଜଡ ଭଳି; ଏହାକୁ ମୁଁ ଅକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଦେଖି, ବିଶ୍ୱ କେବଳ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଉପଜିଥିବା। ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଉପଜିଥିବା, କିପରି ହୋଇଥିବା, କେବଳ ଶିଶୁମାନେ ଏହାକୁ ଚିନ୍ତାରେ ବାନ୍ଧନ୍ତି, ଜ୍ଞାନୀ ନୁହେଁ। ଏହି ବିଶ୍ୱ କେବେ ଶାନ୍ତ ନୁହେଁ, ଏବଂ କେବେ ନାଶ ନୁହେଁ; ଏହା ସଦା ଦେଖାଯାଉଛି, ଏବଂ ପୁନଃପୁନ ଚିନ୍ତା କରାଯାଉଛି। ଏହି ବିଶ୍ୱ କେବେ ଏବଂ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଅମର ନୁହେଁ; ଏହା ସଦା କ୍ଷୟ ଓ ନାଶ ହେଉଥିଲା, ତେଣୁ ଏହା ନିତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏଠି କର୍ତ୍ତା ଯେତେବେଳେ ରୋଗ ଶୂନ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲେ, କ୍ରିୟା କରିବା ସମୟରେ କେବେ ଥକିଯାଉନାହିଁ। ଏହି ନିୟମ ବୃଦ୍ଧି ହୋଇଛି, ଭାବ ଓ ଅଭାବ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ; ଏହି ଅବସ୍ଥା ମନ ଦ୍ୱାରା ଉପଜିଥିବା, ଷ୍ଠିର ଓ ଦୀର୍ଘ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ନାଶ ହୋଇନାହିଁ। ଏକ ଶତ ବସନ୍ତ ଅନନ୍ତ ସମୟର ଏକ ଖଣ୍ଡ ମାତ୍ର; ଏତେ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁର ଉପରେ ଭରସା କରି ଚାଲିଥିବା ଲୋକ, କଣ ଲାଭ କରିଥିଲେ? ଯଦି ବିଶ୍ୱର ଅବସ୍ଥା ଷ୍ଠିର, ତେବେ ତାହା ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଜଡ ଓ ଚେତନ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ଏକତା ହୋଇପାରିବ? ଯଦି ବିଶ୍ୱର ଅବସ୍ଥା ଅଷ୍ଠିର, ତେବେ ତାହା ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଶେଷରେ ଅଷ୍ଠିର ଫେନ ଭଳି ଦୁଃଖ ଦେଇଥିଲା। ହେ ବଳଶାଳୀ, ଆତ୍ମା ଓ ବିଶ୍ୱ ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ଆସକ୍ତିର ବନ୍ଧନ ଷ୍ଠିର କିମ୍ବା ଅଷ୍ଠିର ମଧ୍ୟରେ ଚମକୁନାହିଁ, ଫେନ ଓ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି। ଯଦିଓ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା, ତଥାପି କିଛି କରୁନାହିଁ ଭଳି ଅନାସକ୍ତ ରହେ; ଦୀପ ତାହାର ଚାରିପାଖ ଉପରେ ଆଲୋକ ଦେଇଥିବା ଭଳି।