ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଏକ ଅପୂର୍ବ ଗଛକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଏହି ଗଛର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗ ମୁକୁତାର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଅଲଙ୍କୃତ, ଯେପରି ହିମକଣିକାର ରେଖା ଦେଖାଯାଏ। ଏହାର ସମସ୍ତ ଅଂଶ ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲର ଗୁଛରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଗଛଟି ଚନ୍ଦନ ଏବଂ ପୁଷ୍ପର ପରାଗରେ ଭଲଭାବରେ ଅଙ୍ଗରାଗ କରାଯାଇଛି, ଏହାର ସୌନ୍ଦର୍ୟ କେବେ ଭଙ୍ଗ ହୁଏନି, ବ୍ୟାପକ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଲାଲ ଉତ୍ତରୀୟରେ ଶୋଭିତ। ଏହି ଗଛଟି ବିବାହ ପାଇଁ ତିଆରି ହେଉଥିବା ଯେମିତି ଅଲଙ୍କୃତ, ଫୁଲର ଭାରରେ ଆକର୍ଷଣୀୟ ହୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ ଏକ ଲତା-ସୁନ୍ଦରୀ ତାହାକୁ ସେବା କରୁଛନ୍ତି, ଏକ ନଗରବାସୀ ଯେମିତି ପ୍ରସ୍ତୁତି କରେ। ଲତାର ଗୁଛ ଭଳି ସଜାଯାଇଥିବା ଚୁଲି, ଫୁଲର ଝୁଲ ଏବଂ ପତାକାରେ ଅଲଙ୍କୃତ, ଏହି ଗଛଟି ଏକ ଉତ୍ସବର ନଗର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ହରିଣମାନେ ମାଠି ଖୋଳିବା ସମୟରେ ପୁଷ୍ପର ଧୂଳି ଚାରିପାଖରେ ଛିଟିଯାଏ, ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଉଦ୍ୟାନ ଦୂରେ ଚାଲିଯାଏ, ଏହି ଗଛଟି ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ପହଳା ପହଳା ପହଡ଼ା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ମୟୂରମାନେ ପୁଷ୍ପରେ ପରାଗ ଛିଟାଇଁ, ଏହାକୁ ପାହାଡ଼ର ଯୁବ ସାଳ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିଦେଇଛନ୍ତି, ସନ୍ଧ୍ୟା ମେଘର ଛାୟାରେ ଏହା ଅତି ଶୋଭାମୟ। ନୂଆ ଲାଲ ଅଙ୍କୁର ହାତ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଢଳା ଛାୟା ତଳେ ଶୋଇଥିବା, ମଦମସ୍ତ ହୋଇ ହଲୁକ ହଲୁକ ହଲୁଛି, ଏବଂ ଏହାର ତେଜ ହିମ ତୁଷାର ଦ୍ୱାରା ଚମକୁଛି। ଘନ ଫୁଲ ଗଛ ଅନୁସୂତ ବାୟୁରେ ହଲୁଚି, ଅର୍ଦ୍ଧ ମୁଦ୍ରିତ ଆଖିରେ ଅଳସ ଦୃଷ୍ଟି, ଏବଂ ଫୁଲର ଗୁଛ ଅନ୍ନ ପ୍ରସ୍ତାବ କରୁଛି। ଫୁଲର ଗୁଛର କେଶର ଧୂଳିରେ ଲାଲ ହୋଇଥିବା ପୋଶାକ, ଲତାର ଛାୟା ଭିତରେ ଜାଲି ମାନେ ଜଣେ ଜଣେ ରହିଛନ୍ତି। ନୂଆ ଫୁଟିଥିବା ଲତାର ଦୋଳାୟମାନ ଛାୟାରେ ଅଳସ ଭାବରେ ଶୋଇ ରହିଛନ୍ତି, ସମଗ୍ର ଆଶ୍ରୟ ଲତାରେ ମୁଣ୍ଡୁ ଠାରୁ ପାଖୁର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଲଙ୍କୃତ। ଏଠି କୁହୁଡିଆମାନେ ଗୀତ ଗାଉଛନ୍ତି, ଅରଣ୍ୟ ଦେବୀମାନେ ମୁସ୍କୁରାଉଥିବା ମଧୁମକ୍ଷିକା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅନିଶ୍ଚିତ କୁଡ଼ିଅଁଶ ଦେଖୁଛନ୍ତି। ପ୍ରେମର କ୍ଲାନ୍ତିକୁ ଶିତଳ ତୁଷାର ଶାନ୍ତ କରେ, ପୁଷ୍ପର ଧୂଳିରେ ହାଲୁକ ହାଲୁକ ହବା ଭରିଯାଏ। ଫୁଲର ଭିତର ଗୁପ୍ତ କୋଠରୀରେ କିଛି ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଖେଳ ଚାଲିଛି, ଚାରିପାଖରେ ମଦମସ୍ତ ଦମ୍ପତି ମଧୁମକ୍ଷିକାର ସ୍ପଷ୍ଟ ଗୁଞ୍ଜନ ଶୁଣାଯାଉଛି। ଅରଣ୍ୟ ନଗରର ଦୂରସ୍ଥ ଗୁଞ୍ଜନ ଶୁଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ, ସେମାନେ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ କାନ ଉଠାନ୍ତି, ନୂଆ ଅଙ୍କୁର ଚେବା ଥମ୍ବିଯାଏ। କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ, ପତ୍ରର ଧାରରେ ମୁଣ୍ଡ ରଖି ସେମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣର ତରଙ୍ଗକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଏହା ସମୁଦ୍ରରେ କମରବନ୍ଧ ଭଳି ଚମକୁଛି। ଅରଣ୍ୟ ଉପତ୍ୟକାର କନ୍ୟାମାନେ ଗୃତିମୟ ଭାବରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଘାସର ଅଙ୍କୁର ମଧ୍ୟରେ ହରିଣ ଶୋଇଛି, ପତ୍ରର ମୁଡ଼ିରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛନ୍ତି। ଏକ ଡାଳର ଚକ୍ରରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ନିର୍ଭୟ ଭାବରେ ତାଙ୍କର ଛୁଆମାନେ ସହିତ ଶୁଏ, ଏଠି ପାକା ଫଳ ପଡ଼ି ରହିଛି। ଫୁଲର ଗୁଛ ମଧ୍ୟରେ ମୂକ ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ଅନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ନୀଳ ତରୁଣ ପତ୍ରର ଗୁଛ ଧାରକୁ ଅନ୍ଧାର କରିଦେଉଛି, ଯେଉଁମାନେ ପଦ୍ମନୟନ ତାରର ଭଳି ଗଠିତ। ସମଗ୍ର ଉଦ୍ୟାନ ସୁଗନ୍ଧିତ, ଉପରେ ମେଘମାନେ ଫୁଲର ଗୁଛର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ତଳେ ମାଠି ପୁଷ୍ପ ଧୂଳିରେ ଆବୃତ, ଫଳ ଚାହିଁ ମଣିଷମାନେ ତାହାକୁ ବାଙ୍କା କରିଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଅଧିକ କିଏ କହିବ? ସେହି ଗଛର ଏକମାତ୍ର ପତ୍ର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ ଯାହା ଖାଇ ନହୋଇଥିବା କିମ୍ବା ଉପଭୋଗ ହୋଇନଥିବା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପତ୍ରରେ ହରିଣ ଘନ ଛାୟାରେ ଶୋଇଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗଭୀର ଗଭୀରିକାରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଶୋଇଛନ୍ତି, ସେହି ତରୁ ରାଜା ଉପରେ। ମୁଁ ଏହି ଗଛକୁ ଦେଖି ଯେଉଁ ଗୁଣରେ ଅନୁଗୃହୀତ, ମୋର ଆନନ୍ଦ ଏକ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ଭଳି ହୋଇଗଲା। ତାପରେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଚମତ୍କାର କଥା ଦ୍ୱାରା, ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ଶୋଭିତ, ମୁଁ ତାଙ୍କର ପୁଅକୁ ପୁନି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜାଗୃତିରେ ପହଞ୍ଚାଇଲି। ସେଠାରେ ଆମେ ପରସ୍ପରେ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଆଦାନ-ପ୍ରଦାନ କରୁଥିଲୁ, ସେ ରାତି ପ୍ରେମିକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭଳି ଅତିତ ହେଲା। ପ୍ରଭାତ ଆସିବା ସମୟରେ, ରାତିର ତୁଷାର କ୍ଷୀଣ ହେଉଥିଲା, ଆକାଶରେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଚଳନରେ ତାରାମାନେ ମନ୍ଦ ହେଉଥିଲେ। ମୁଁ ମୋ ପିଲାମାନେ ସହିତ ଦଶୁରା ନଗର ଛାଡ଼ି, ଆକାଶ ମାର୍ଗରେ ଯାଇ, ହର ପର୍ବତର ନଦୀ ପହଞ୍ଚିଲି। ସେଠାରେ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ସ୍ନାନ କରି, ଆକାଶରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଋଷିମାନଙ୍କ ସଭାରେ ଯୋଗ ଦେଇ ନିର୍ବିକାର ରହିଲି। ହେ ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଏହି ‘ଦଶୁରା’ ନାମକ କଥା ତୁମକୁ କୁହାଯାଇଛି; ଏହା ବିଶ୍ୱର ଚାୟା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ସତ୍ୟ ଦେଖାଗଲେ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ। ଏହି ‘ଦଶୁରା’ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି, ରଘୁନନ୍ଦନ, ଏହି ବିଶ୍ୱର ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ମାୟାମୟ ରୂପ ଦେଖାଇବାକୁ। ସେହିପାଇଁ, ଅସତ୍ୟକୁ ଏବଂ ସତ୍ୟର ଆକର୍ଷଣକୁ ଛାଡ଼, ଦଶୁରା ତତ୍ତ୍ୱର ବୁଝିବାରେ ସଦା ବିସ୍ତୃତଚିତ୍ତ ଏବଂ ନିଜରେ ଅବିଚଳିତ ରୁହ। କଦମ୍ବ ଓ ଦଶୁରା ଉପଖ୍ୟାନର ଏହି ରଥ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଏମିତି ଏକ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିବ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଆଗାମୀ ବିଶ୍ୱର ନାଥ ହେବା। ଏବେ ଜାଣ, "ଏହା ନାହିଁ" ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରି, ସମସ୍ତଠାରେ ଆସକ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କର; କାରଣ ଯାହା ନାହିଁ, ତାହା ନିର୍ବିଚାରୀଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ସ୍ଥାନ ନାହିଁ। ଯଦି ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ସତ୍ୟ ଅଟୁଟ, ତେବେ କ'ଣ ତୁମଠାରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା? ଏହା ଆତ୍ମାରେ ରୁହ, ଏଠି ନିଜକୁ କାହିଁକି ବାନ୍ଧୁଛ? ଯଦି ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଯେ ଏହା ନାହିଁ, ତେବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଏବଂ ଅନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉପରେ ଆସକ୍ତି କିପରି ରହିପାରିବ? ଏହି ବିଶ୍ୱ ନ ଅଛି, ରାମ, ନ ନାହିଁ, ହେ ପ୍ରାଜ୍ଞ, ଏହା କେବଳ ନିଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଦୃଶ୍ୟମାତ୍ର। ଏଠି କିଛି କର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇନାହିଁ, କିମ୍ବା ଅକର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା କ୍ରମ ଅନୁସରେ ଚାଲେନାହିଁ; ଏହା ନିଜେ ଚମକୁଛି, କର୍ତ୍ତା ଓ କର୍ମ ଧାରଣାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି। ଏହି ବିଶ୍ୱ ଜାଲ କର୍ତ୍ତା ଥିଲେ କିମ୍ବା ନ ଥିଲେ କି, ତୁମର ଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତ ସହିତ ଏହାର ସଂଯୋଗ କରନି।