ମନେ କର, ମୁଁ ରଘୁବଂଶର ଚନ୍ଦ୍ର, ତାହାଙ୍କ ଉତ୍ତରସୁର୍ଯ୍ୟ। ଏଠିରେ କୌଣସି ଭ୍ରମ ରହିବା ଦରକାର ନାହିଁ—“ମୋ ଗୁରୁଙ୍କର ମହିମା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଜ୍ଵାଳା ପ୍ରକାଶିତ”—ଏପରି ଭାବି ଅବୁଦ୍ଧି ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଅଛ, ତୁମ ମହିମା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିସ୍ତୃତ; ଏହି ସମସ୍ତ, ତୁମ ନିଜ ସ୍ୱଭାବର ସାର୍ଥକତାରେ ଆଲୋକିତ। ସେ ରାତିରେ ତାଙ୍କର କଥାବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣି, ମୁଁ—ରଘୁବଂଶର ଚନ୍ଦ୍ର—ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଅନୁଭୂତିରେ ପହଞ୍ଚିଲି। ମୁଁ ଦେଖିଲି, ଏକ କଦମ୍ବ ଗଛର ଶିଖରରେ, ପତ୍ର, ଫୁଲ ଓ ଲତା ମାଝରେ ଏକ ଗଭୀର ଗହ୍ୱରରେ ପଡ଼ିଛି, ନିରବ ଓ ବର୍ଷାବିହୀନ, ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବା ମେଘ ପରି। ସେଠି ମୁଁ ଦେଖିଲି ଦଶୁରାଙ୍କୁ—ଏକ ଅପରିମିତ ତପସ୍ଵୀ, ନିଜ ସଂଯମରେ ଶୂର, ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ଜ୍ଵାଳା ବିକିରଣ ହେଉଥିଲା, ଅଗ୍ନି ପରି ତୀବ୍ର ତେଜସ୍ୱୀ। ତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଉତ୍ସର୍ଗ ହେଉଥିବା କିରଣ ଗଛର କୁଡ଼ିକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗାଇ ଦେଉଥିଲା, ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଉଷ୍ମାରେ ଭରିଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୃଥିବୀକୁ ଉଷ୍ମା ଦେଇଥାଏ। ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲି, ଦଶୁରା ମୋତେ ନିମନ୍ତ୍ରଣ ଦେଲେ, ପତ୍ର ଛାଡ଼ି ଆସନ ଚାଲିଲେ, ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ମୋତେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ। ପରେ ଆମେ ଦୁଇଜଣ କଥାବାର୍ତ୍ତା କଲୁ, ଦଶୁରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତେଜସ୍ୱୀ। ତାଙ୍କ ବଂଶର କଥା, ଯାହା ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ତରାଇ ଦେବାକୁ ସକ୍ଷମ, ଆମେ ଆଲୋଚନା କଲୁ। ସେଠି ମୁଁ ଦେଖିଲି ଏହି ଗଛ, ଯାହାର ଗୁହାଗୁଡ଼ିକୁ କଳିକା ଭରିଥିଲା, ଶାଖାଗୁଡ଼ିକୁ ପବନ ହଳାଇଁଥିଲା, ତାହାର ମୁହଁ ଖୋଲିଥିଲା, ହସୁଥିଲା। ଦଶୁରାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ, ସେଠି ପଡ଼ିଥିବା ସମସ୍ତ ପଶୁପକ୍ଷୀ ଏହି ଗଛକୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ, ଲତାମଣ୍ଡପ ଭିତରେ ଅଳଙ୍କୃତ ଅରଣ୍ୟ ପରି। ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ପରି ଚୌରୀମାଳା ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିଲା, ଲତାର ଧାରରେ ଘୁରୁଥିଲା, ଆକାଶର ଶୁଭ୍ର ମେଘମାଳା ପରି ଝୁଲି ଥିଲା। ତାହାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗରେ ମୁକୁତାମାଳାର ଶ୍ରେଣୀ, ହିମବିନ୍ଦୁ ପରି ସ୍ଫଟିକ ଫୁଲର ଗୁଛ। ଗନ୍ଧ ଓ ଚନ୍ଦନ ଲେପିଥିଲା, ଅଭିନ୍ନ ରୂପରେ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଚୌଡ଼ା ଲାଲ ଅମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିଲା। ବିବାହ ପାଇଁ ଶୃଙ୍ଗାରିତ, ଫୁଲର ଭାରରେ ମନୋହର, ଲତା-କନ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସଜାଯାଇଥିଲା। ଲତା ପରି ବେଣୀ ଖୋପା, ଫୁଲ ଓ ପତାକାରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ଉତ୍ସବରେ ରଙ୍ଗିନ ସହର ପରି। ମୃଗମାନେ ଖୁଖୁଆଇ ଫୁଲର ଧୂଳି ଛିଟିଇ ଦେଉଥିଲେ, ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଜଙ୍ଗଲ ଦୂରେ ହଟିଯାଇଥିଲା, ଏହି ଗଛ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମଲ୍ଲ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ମୟୂରମାନେ ପଙ୍କୁରୀ ଭରା ଫୁଲ ଛିଟିଯାଉଥିଲେ, ପାହାଡ଼ ଉପରେ ତରୁଣ ସାଲ ଗଛ ପରି, ସନ୍ଧ୍ୟା ମେଘର ଛାୟାରେ। କମଳା ନୂଆ କୁଡ଼ି ହାତ ପରି, ଢଳା ଛାୟା ତଳେ ଶୟାନ, ମଦ ମାତାଳ ହେଇ ଦୋଳିଥିଲା, ଶିତ ତୁଷାରରେ ତେଜ ଉଦ୍ଭାସିତ। ଘନ ଫୁଲ ଗୁଛ ଜଙ୍ଗଲ ହାୱାରେ ହଳାଇଁଥିଲା, ଅଧ ଚେତନ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ନିଦ୍ରାମୁଗ୍ଧ, ମାନେ ଅନେକ ମଣିଅଳି ଗୁଛ ଧାରଣ କରିଛି। କେସର ଧୂଳିରେ ଲାଲ ଅମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିଲା, ଲତାର ଗାଛ ମାଝରେ ଜାଲି ଖିଡ଼କି ରହିଥିଲା। ନୂଆ ଫୁଲ ଲତାର ଦୋଳନରେ ଶିଥିଲା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଞ୍ଚଳ ଲତାରେ ଅଳଙ୍କୃତ। ଅରଣ୍ୟ ଦେବୀମାନେ, କୋଇଲିର ଗୀତରେ, ମଧୁମକୁମ୍ଭ ଦୃଷ୍ଟିରେ ହସୁଥିଲେ, ଅନିଶ୍ଚିତ କଳିକା ଦେଖୁଥିଲେ। ପ୍ରେମର କ୍ଲାନ୍ତି କୁମୁଦିନୀ ଶିତଳ ତୁଷାରରେ ଶାନ୍ତ, ପୁଷ୍ପ ଧୂଳିରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଉଥିଲା। ଫୁଲ ମାଳିକାର ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ କ୍ରୀଡ଼ା ଚଲିଥିଲା, ଚାରିପଟେ ମଦମାତାଳ ମଧୁମକୁମ୍ଭ ଝଙ୍କାର। ଅରଣ୍ୟ ସହରର ଦୂର ଧ୍ୱନି ଶୁଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ, କିଛି ସମୟ ପାଇଁ କାନ ଉଠେଇଥିଲେ, କୋମଳ କୁଡ଼ି ଚବା ଥମେଇ ଦେଇଥିଲେ। ଏକ ଶିଶିର ତଳା ପତ୍ର ଧାରକୁ ମୁଣ୍ଡ ରଖି, ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକର ଲହରିକୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ଯାହା ସମୁଦ୍ରରେ ମେଘର ନୂପୁର ପରି ଝଲମଲ। ଅରଣ୍ୟ ତନୟାମାନେ ଲତା ମାଝରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଘାସ କୁଡ଼ି ମାଝରେ ମୃଗ ଶୁଅଁ, ପତ୍ର ମାଝରେ ଶୟାନ। ଏଠି ଏକ ଶାଖା ମଣ୍ଡଳ, ଯେଉଁଠାରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ସହିତ ଶୁଅଁ, ଏଉଁଠାରେ ପକ୍ୱ ଫଳ ଝଡ଼ି ପଡ଼ିଛି। ଏଠି ଫୁଲ ଗୁଛ ମଧ୍ୟରେ ମୌମାଛି ଭ୍ରମଣ କରୁଛି, କୋଳି ଶିରା ନୀଳ କୁଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ଧାରିତ। ସମସ୍ତ ଉଦ୍ୟାନ ସୁଗନ୍ଧିତ, ଉପରେ ମେଘ ଫୁଲ ମାଳା ପରି, ତଳେ ଧୂଳି ଚିହ୍ନିତ, ଫଳ ଚାହିଁ ଝୁକିଥିବାମାନେ। ଏଠାରେ ଅଧିକ କ'ଣ କହିବି? ସେ ଗଛର ଏକମାତ୍ର ପତ୍ର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଯାହା ଭୋଗ କିମ୍ବା ଉପଭୋଗ ହେଉନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପତ୍ର ଉପରେ ମୃଗ ଘନ ଛାୟାରେ ଶୁଅଁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗହ୍ୱରରେ ପକ୍ଷୀ ଆଶ୍ରୟ ପାଇଛି, ସେହି ତରୁରାଜ ଉପରେ। ସେ ଗଛର ଏତେ ଗୁଣ ଦେଖି, ମୋ ଆନନ୍ଦ ଉତ୍ସବ ପରି ବଢ଼ିଗଲା। ପରେ ଅନ୍ୟ କଥା ଦ୍ୱାରା, ଜ୍ଞାନ ଆଲୋକରେ ମଧୁର, ମୁଁ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ପୁନଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜାଗୃତିକୁ ନେଇଗଲି। ଏଠି, ଆମେ ପ୍ରତିଯୋଗୀ ଚମତ୍କାର କଥା ଆଦାନ-ପ୍ରଦାନ କରୁଥିଲୁ, ସେ ରାତି ପ୍ରେମିକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରି ଚାଲିଗଲା। ପ୍ରଭାତ ଆସିଲା, ରାତିର ଶିଶିର କ୍ଷୀଣ ହେଲା, ଆକାଶର ପକ୍ଷୀମାନେ ଉଠିବାରେ ତାରାମାଳା ଧୀରେ ଧୀରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା। ତାପରେ ମୁଁ ମୋ ସନ୍ତାନମାନେ ସହିତ ଦଶୁରାନଗର ଛାଡ଼ି, ଆକାଶମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ହରପର୍ବତ ନଦୀ ପାଖକୁ ଗଲି। ଚାହିଁଥିବା ସ୍ନାନ କରି, ଆକାଶରେ ପ୍ରବେଶ କଲି, ଏବଂ ଋଷିମଣ୍ଡଳୀ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ବିକାର ରହିଲି। ହେ ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ‘ଦଶୁରା’ କଥା ତୁମ ପାଇଁ କହିଦେଲି; ଏହା ସଂସାରର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପରି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅସତ୍ୟ, ଯଦିଓ ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଏ। ଏଇ ‘ଦଶୁରା’ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି, ରଘୁନନ୍ଦନ, ସଂସାରର ଭୟାନକ ଓ ମାୟାମୟ ରୂପ ଦର୍ଶାଇବା ପାଇଁ। ଏହିପରି, ଅସତ୍ୟକୁ ଓ ସତ୍ୟର ଆକର୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କର, ସଦା ଦଶୁରା ତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାନରେ ବିଶାଳ ଓ ନିଜରେ ଅବିଚଳ ରୁହ।