ଓ ପୁତ୍ର, ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅସତ୍ୟ ଧାରଣା ନିକଟରେ ଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ସହଜରେ ଚିକିତ୍ସା କରାଯାଇପାରିବ—ଏହି କଥାରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; କାହାଠାରେ କେବେ ଅସତ୍ୟ ସତ୍ୟ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। ଯଦି ମନର ଏକ ଧାରଣା ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ନିରାକରଣ କରିବା କଷ୍ଟକର; କିନ୍ତୁ ଯଦି ଏହା ପ୍ରକୃତରେ ଅସତ୍ୟ, ତେବେ ଏହାକୁ ସହଜରେ ଦୂର କରାଯାଏ। ଯଦି ସଂସାର ର ମଳ ଜନ୍ମଜାତ ହେବାକୁ ଥାନ୍ତା, କୋଇଲାର କଳିଆ ପରି, ତେବେ କିଏ ଏହାକୁ ଦୂର କରିବା ଚେଷ୍ଟା କରିଥାନ୍ତା? କିନ୍ତୁ ଏହା ଧାନର କୁହୁଡ଼ି, ତୁଷ, ଓ ଚାଉଳର ଭୁସି ପରି ଅଛି; ଏହିପରି ମଳକୁ ଉଦ୍ୟମ ଓ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ କରାଯାଏ। ପୁତ୍ର, ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବେ ମିଳିଥିବା ଯାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କୃତ୍ରିମ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, କାରଣ ଏହାର ଆନନ୍ଦ ସାମର୍ଥ୍ୟ ସଂସାର ମଳ ଦ୍ୱାରା ବିଘ୍ନିତ ହୁଏ। ଯେପରି ଧାନର କୁହୁଡ଼ି କିମ୍ବା ତାମ୍ବାର ମଳ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୂର ହୁଏ, ସେପରି ମଣିଷର ମଳ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଦୂର ହୁଏ। ଚାଉଳର ମଳ ପରି ଜୀବର ମଳ ଜନ୍ମଜାତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଦୂର କରାଯାଏ; ଏହାରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହିଠାରେ ଉଦ୍ୟମୀ ହେବା ଉଚିତ। ଏହି ସଂସାର ମିଥ୍ୟା ଧାରଣା ଓ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଅପରିଗ୍ରହ କରାଯାଇଛି; ଏହା ଦୀରେ-ଦୀରେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ। ଅସତ୍ୟରେ କେଉଁଠି ଚିରସ୍ଥାୟୀ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି? ଯିଏ ନିଜେ ସଂସାରର ସ୍ୱରୂପକୁ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସଂସାରର ସତ୍ୟତା ଅପସାରିତ ହୁଏ; ଯେପରି ଦୀପ ଆଲୋକରେ ଅନ୍ଧକାର ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, କିମ୍ବା ଏକତ୍ୱ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ଏହି ସଂସାର ତୁମର ନୁହେଁ, ତୁମେ ଏହାର ମାଲିକ ନୁହଁ; ଏହି ମୋହକୁ ତ୍ୟାଗ କର, ପୁତ୍ର। ଯେଉଁଠି ଅସତ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ତାହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି ମନକୁ ଏଥିରେ ଲାଗି ରଖନିଅ। ମନରେ ଏହି ଭ୍ରମ ଆଣିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—'ମୋ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ମହିମା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶ୍ରୀ ଉଦ୍ଭାସିତ' ଭାବି କିଛି ଭାବନ୍ତୁ ନାହିଁ। ତୁମେ ଅଛ, ତୁମର ଶ୍ରୀ ବିସ୍ତାରିତ; ସମସ୍ତ କିଛି ତୁମ ନିଜ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ଏପରି ଉପଦେଶ ଅନ୍ତେ, ମୁଁ—ରଘୁବଂଶର ଚନ୍ଦ୍ର, ଏହି ଗଭୀର ରାତିରେ ସେମାନଙ୍କର ଆଲୋଚନା ଶୁଣିଲି। ସେତିକି ମୁଁ କଦମ୍ବ ଗଛର ଶିରାରେ ଗଛପତ୍ର, ଫୁଲ ଓ ଲତାର ମଧ୍ୟରେ, ନିରବ ଓ ବର୍ଷାହୀନ ପରିବେଶରେ, ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବା ମେଘ ପରି ଏକ ଗଭୀର ଗଭୀର ଅନ୍ତରାଳରେ ପଡ଼ିଥିଲି। ସେଠାରେ ମୁଁ ଦଶୁରାଙ୍କୁ ଦେଖିଲି—ଏକ ଅପରିମିତ ତପସ୍ୟାର ଧନ୍ୟ, ନିଜ ସଂଯମରେ ବୀର, ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ତେଜସ୍ୱୀ। ତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ନିସ୍ସରିତ କିରଣ ଲତା ଅଙ୍କୁରକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗରେ ରଞ୍ଜିତ କରୁଥିଲା, ସେ ଅଞ୍ଚଳକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଉତ୍ତାପିତ କରୁଥିଲେ। ମୋତେ ଆସିଥିବା ଦେଖି, ଦଶୁରା ମୋତେ ଜଳ ଅର୍ପଣ କଲେ, ପତ୍ର ଛାଡ଼ି ଆସନ ପିଛାଇଲେ, ଏବଂ ଅତି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ମୋର ପୂଜା କଲେ। ଏହା ପରେ, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟପରି ତେଜସ୍ୱୀ ଦଶୁରାଙ୍କ ସହିତ ଆମେ ତାଙ୍କ ବଂଶର ଗଥା ଉପରେ କଥା ହେଲୁ, ଯାହା ମହାସାଗର ସଂସାରରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିପାରେ। ମୁଁ ଦେଖିଲି, ସେଇ ଗଛର ଗୁହାରେ ଅଗଣିତ କୁଡ଼ିଆ, ଶାଖାଗୁଡ଼ିକ ବାତାସରେ କମ୍ପିତ, ଫାଟିଯାଇଥିବା ମୁଖଦ୍ୱାରରେ ହସ ଝଲକୁଥିଲା। ଦଶୁରାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ, ଏହା ଉପରେ ଛାଡ଼ି ପଡ଼ିଥିବା ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ଲତାର ମଣ୍ଡପ ଭିତରେ ଅଳଙ୍କୃତ ଅରଣ୍ୟ ପରି ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ। ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ଚମକୁଥିବା ଚୌରୀ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିଲା, ଲତାର ସୀମାରେ ଚାଲିଯାଉଥିବା, ଶୁଭ୍ର ମେଘମାଳାରେ ଶରଦ୍ ଆକାଶ ପରି ଶୋଭିତ। ମୁକୁତା ରେଖାରେ ହିମଦ୍ରୁମ ରେଖା ପରି ଅଳଙ୍କୃତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗ ଶୁଭ୍ର ଫୁଲମାଳାରେ ଭରିଥିଲା। ପ୍ରଚୁର ପୁଷ୍ପର ରେଣୁ ଓ ଚନ୍ଦନ ଲେପ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଲିପ୍ତ, ଅଭିନ୍ନ ଶୋଭାରେ, ବିସ୍ତୃତ ଲାଲ ଓ ଚିତ୍ର ସାଡ଼ିରେ ଶୁଭିତ। ବିବାହ ପାଇଁ ଶୃଙ୍ଗାରିତ, ଫୁଲର ଭାରରେ ମୋହିତ, ଲତା-କନ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସଜାଯାଇଥିବା ଏକ ସହର ମହିଳା ପରି। ଲତା ପରି ଚୁଲ ଚକ୍ରରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ପୁଷ୍ପମାଳା ଓ ଧ୍ୱଜରେ ଶୋଭିତ, ଉତ୍ସବ ଶହର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ମୃଗମାନେ ଫୁଲର ଧୂଳି ଛିଡ଼ି ଦେଉଥିଲେ, ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଅରଣ୍ୟ ଦୂରେ ଚାଲିଯାଇଥିଲା, ଏହି ଗଛ ଅନ୍ୟ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପହଳବାନ୍ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ମୟୂରମାନେ ପୁଷ୍ପରେଣୁ ଭରା ଫୁଲର ରେଖା ଛିଡ଼ି ଦେଉଥିଲେ, ପାହାଡ଼ର ତରୁଣ ଶାଳ ଗଛ ପରି, ସନ୍ଧ୍ୟାର ମେଘ ଛାୟାରେ ଶୋଭିତ। କମଳା ନବପଲ୍ଲବ ହାତ ପରି, ଶୀତଳ ଛାୟାରେ ଶୋଇଥିବା, ମଦରେ ଗୋଲାପି, ତିରିବା ତୁଷାର ଝଲକରେ ଚମକୁଥିଲା। ଘନ ପୁଷ୍ପମାଳା ଅରଣ୍ୟ ବାୟୁରେ ଡୋଳିଥିଲା, ଅଳସ ଅର୍ଦ୍ଧ ମୁନ୍ଦା ଚକ୍ଷୁ, ପୁଷ୍ପ ଗୁଛ ନିବିଡ଼ ଅଂକୁର ପରି। ଫୁଲ ଧୂଳିରେ ଲାଲ ହୋଇଥିବା ବସ୍ତ୍ର, ଲତାର ଜପା ଟୋପାରେ ଜାଲି ଜାଲି ଜନେଲା। ନବପୁଷ୍ପ ଲତାର ମୃଦୁ ଡୋଳାରେ ଅଳସ ଶୟନ, ମୁଣ୍ଡ ଠାରୁ ପାଉଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲତାରେ ଅଳଙ୍କୃତ ଏହି ନିବାସ। କୁହୁଡ଼ି ଦେଖି ମୁସ୍କୁରାଉଥିବା ମଧୁମକ୍ଷିକା ଚକ୍ଷୁ ଓ କୁକୁମାନେ ଗୀତ ଗାଉଥିବା ଅରଣ୍ୟନୀ କନ୍ୟାମାନେ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ପ୍ରେମର କ୍ଲାନ୍ତିକୁ ଶୀତଳ ତୁଷାର ଶାନ୍ତ କରେ, ପୁଷ୍ପ ଧୂଳିରେ ମନ୍ଦ ହୁଏ, ସବୁଠାରେ ଏକତାର ସ୍ନେହ ଛିଡ଼ି ରହିଛି। ଫୁଲ ମଞ୍ଚର ଭିତରେ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଖେଳ ଚାଲିଛି, ଚାରିପାଖରେ ମଦମସ୍ତ ମଧୁମକ୍ଷିକା ଗୁଞ୍ଜରଣ ଶୁଣାଯାଉଛି। ଅରଣ୍ୟ ସହରର ଦୂର ଗୁଞ୍ଜରଣ ଶୁଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ କାନ ଉଠାଇ ଶୁଣୁଛନ୍ତି, ତନୁପଲ୍ଲବ ଚବାଇବା ଥମ୍କିଯାଏ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ତାଲପତ୍ରର କୋଣରେ ମୁଣ୍ଡ ରଖି ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକର ଝିଙ୍କା ତରଙ୍ଗକୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି। ଅରଣ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳର କନ୍ୟାମାନେ ଗୃହୀତ ଶୋଭାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଘାସ ପଲ୍ଲବ ମଧ୍ୟରେ ମୃଗ ଶୁଇଅଛନ୍ତି, ପତ୍ରର ମୁଡ଼ିକୁ ଶରଣ କରିଛନ୍ତି। ଶାଖା ମଣ୍ଡଳରେ ପକ୍ଷୀ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଛୁଆ ନିରଭୟ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି, ପାଖରେ ପକ୍କା ଫଳ ପଡ଼ିରହିଛି।