ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ସତ୍ୟରେ ଅସ୍ଵର୍ଥ, କାରଣ ଏହା ନିଜେ ଅସ୍ଵର୍ଥ ଉପରେ ଭିତ୍ତି କରି ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଛି । ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର, ତେଣୁ କଳ୍ପନା ଯେଉଁଠି ଅଛି, ସେଠି ଅବସ୍ଥିତ ହେଉ । ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟତା ନାହିଁ, ସେଠି ବାସନା କେଉଁଠି ଭିତ୍ତି ନେଇପାରିବ ? ବାସନା ଶେଷ ହେଲେ, ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ, ଏବଂ ଆଉ କିଛି ଲାଭ କରିବାକୁ ଅଛି ନାହିଁ । ଏହିପରି, ସମସ୍ତକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ଅନାସକ୍ତ ଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ; କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ—ଏହିପରି ଭାବ ରଖିଲେ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ ଜଡିତ ହେବା ନାହିଁ । ଏହାକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରିଦେଲେ, ଏଠାରେ ଆସକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ; ଆସକ୍ତି ଶେଷ ହେଲେ, ଆନନ୍ଦ ଓ କ୍ରୋଧ, ଆସିବା-ଯିବା ଭାବ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏନାହିଁ । ମନ ମିଥ୍ୟା ଭାବେ ଏହି ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖର ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଜୀବ ମନ ଭାବରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୁଏ—ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ମନର ଏକ ନଗର ସମାନ । ଏହି ଜଗତରେ, ବାସନାର ପ୍ରଭାବରେ, ମନର ବିକାଶଶୀଳ ଶକ୍ତି ଭବିଷ୍ୟତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଅତୀତକୁ ଘୁରାଏ । ଅସ୍ଥିର ଜୀବ, ନିଜ ବୃତ୍ତିରେ ଅଶୁଦ୍ଧ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ନିଜେ ତିଆରି କରେ—ଝାଡ଼ିର ନିମ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଚଞ୍ଚଳ ବାନର ପରି, ନିଜ ପରି ଏକ ଅବସ୍ଥା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ । ମନ କେବେ ଦୀର୍ଘ ଆକାର ଧାରଣ କରେ, ଏବଂ କେବେ ନିମିଷେ ଛୋଟ ହୁଏ; ଏହି ଚିନ୍ତାର ତରଙ୍ଗ, ଅଜଡ଼ ଓ ନିଷ୍କ୍ରିୟ, କିଛି ଧରିପାରେ ନାହିଁ । ଏମିତି ଚିନ୍ତାକୁ ଯଦି ଅଳ୍ପ ଦେଖାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଦୂର୍ଦ୍ଦମ ଭାବରେ ବଢ଼ିଯାଏ ଏବଂ ଚାରିପାଖ ଜଳାଇଦିଏ; ଘାସର ଏକ ଛୁଆଁ ଉପରେ ଅଗ୍ନି ଲାଗିଯିବା ପରି, ଏହି ଚିନ୍ତାଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଚିଙ୍ଗାରେ ଦହିଯାଏ । ଏହି ଚିନ୍ତା, ଯେଉଁମାନେ ଜଗତକୁ ପ୍ରକାଶିତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ; ସେମାନେ ଅସ୍ଥିର ଓ ନିଷ୍କ୍ରିୟ, ମେଘର ଚମକୁଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି । ହେ ପୁତ୍ର, ଏହି ଅସତ୍ୟ ନିକଟରେ ଥିଲେ, ସହଜରେ ଚିକିତ୍ସା କରାଯାଇପାରିବ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଅସତ୍ୟ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ । ଯଦି ଚିନ୍ତାକୁ ଯଥାର୍ଥ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଧାରଣ କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଦୂର କରିବା କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଏହା ସତ୍ୟରେ ଅସତ୍ୟ ହେଲେ, ସହଜରେ ନିବାରଣ କରାଯାଇପାରିବ । ଯଦି ସଂସାର ଅଶୁଦ୍ଧତା ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ, କାଳିଆ କଏଳିର କଳାପନିର ପରି, ତେବେ କିଏ ଏହାକୁ ଦୂର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥାନ୍ତି ? କିନ୍ତୁ ଏହା ଧାନର ଚିଁଡ଼ି, ଖୋଲି ଓ ତୁଷ ପରି ଅଛି; ତେଣୁ ପ୍ରୟାସ ଓ ମାନବୀୟ ଉଦ୍ୟମରେ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଦୂର ହୁଏ । ଯେଉଁଠି ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ମିଳିଥିବା ଅଛି, ହେ ପୁତ୍ର, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା କୃତ୍ରିମ ହୁଏ, କାରଣ ଏହାର ଆନନ୍ଦ ଶକ୍ତି ସଂସାର ଅଶୁଦ୍ଧତାରେ ବିଘ୍ନିତ ହୁଏ । ଧାନର ଚିଁଡ଼ି ଓ କଂସ୍ୟର କଳଙ୍କ କାମ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଯେପରି ଦୂର ହୁଏ, ସେପରି ଲୋକର ଅଶୁଦ୍ଧତା ମଧ୍ୟ ଦୂର ହୁଏ । ଜୀବର ଅଶୁଦ୍ଧତା ଧାନର ଚିଁଡ଼ି ପରି ସ୍ୱାଭାବିକ, କିନ୍ତୁ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଦୂର କରାଯାଇପାରିବ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ତେଣୁ ଅତି ପ୍ରୟାସୀ ହେଉ । ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ମିଥ୍ୟା କଳ୍ପନା ଓ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟର୍ଥ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଦେଖିବାକୁ ଏହା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ଏହା ଦ୍ରୁତ ଗଳିଯାଏ । ଅସତ୍ୟରେ ସ୍ଥାୟୀ କିଛି ଅଛି କି ? ନାହିଁ । ଯେଉଁଠି ବ୍ୟକ୍ତି ସଂସାରର ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଖୋଜିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ, ସେଠି ସଂସାର ଅସତ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ଯେପରି ଦୀପ ଆସିଲେ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହୁଏ, କିମ୍ବା ଏକତା ଦେଖିଲେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦୂର ହୁଏ । ଏହି ଜଗତ ତୁମର ନୁହେଁ, ଏବଂ ତୁମେ ଏହାର ମାଲିକ ନୁହଁ; ଏହି ମୂଢ଼ ଭ୍ରମ ଛାଡ଼, ମୋ ପୁତ୍ର । ଅସତ୍ୟ ଉପରେ ମନ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯଦିଓ ଏହା ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ । ମନରେ ଏହି ଭ୍ରମ ହେବା ଦରକାର ନାହିଁ, ଯେପରି 'ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ମହତ୍ୱରେ ଏହି ଶ୍ରୀ ଚମକୁଛି' । ତୁମେ ଅଛ, ତୁମର ଶ୍ରୀ ବ୍ୟାପିଛି; ଏହି ସମସ୍ତ ତୁମ ନିଜ ଆତ୍ମା ସ୍ୱରୂପର ଦୀପ୍ତି । ଏପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ମୁଁ, ରଘୁବଂଶର ଚନ୍ଦ୍ର, ଏହି ଦୀର୍ଘ ରାତିରେ ତାଙ୍କ ଆଲୋଚନା ଶେଷରେ, ଏକ କଦମ୍ବ ଗଛର ଶିଖରରେ ପତିତ ହୋଇ, ପତ୍ର, ଫୁଲ ଓ ଲତାର ମଧ୍ୟରେ, ନିରବ ଏବଂ ବର୍ଷା ଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ, ଏକ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଉପରେ ମେଘ ଶୟନ କରିଥିବା ଭଳି ଥିଲି । ସେଠାରେ ମୁଁ ଦଶୂରଙ୍କୁ ଦେଖିଲି, ଯିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଗ୍ରହଶୀଳ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୟାରେ ନିପୁଣ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ । ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ବିକିରଣ ହେଉଥିବା କିରଣ ଚାରିପାଖର ଅଙ୍କୁରଗୁଡ଼ିକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗରେ ପରିଣତ କରୁଥିଲା, ସେ ଅଞ୍ଚଳକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୃଥିବୀକୁ ତାପିତ କରିଥିବାପରି ତାପିତ କରୁଥିଲେ । ମୋ ଆଗମନ ଦେଖି, ଦଶୂର ମୋତେ ଜଳାଞ୍ଜଳି ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ, ପତ୍ର ଛାଡ଼ି ଆସନ ପତ୍ରାଇ ମୋତେ ବିଶେଷ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କଲେ । ତାପରେ ଆମେ ଦୁଇଁଜଣେ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିଲୁ, ଦଶୂର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ତାଙ୍କ ବଂଶଧର୍ମ ସମ୍ପର୍କିତ ଗଳ୍ପ କହିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିପାରିବାକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ମୁଁ ଦେଖିଲି, ସେଇ ଗଛର ଗୁହାରେ ଗୁଚ୍ଛଗୁଡ଼ିକ ଘନ ଭାବେ ଜମା ହୋଇଛି, ତାଲ ହଲେ ହଲେ କମ୍ପିତ ହେଉଛି, ଫାଟିଯାଇଥିବା ଶାଖାର ମୁଁହ ହସୁଛି । ଦଶୂରଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ, ସେଠାରେ ପଡ଼ିଥିବା ସମସ୍ତ ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଏହା ଏକ ଲତା ମଣ୍ଡପରେ ଶୋଭିତ ଅରଣ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା । ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଶୋଭାମାନ ଚୌରୀମାନେ ଚାରିପାଖ ଘୁରୁଥିଲେ, ଲତାର ସୀମାରେ ଚଳିଥିଲେ, ଏହା ଶୁଭ୍ର ମେଘର ଗୁଚ୍ଛରେ ଢାକିଯାଇଥିଲା, ଶରତ୍କାଳୀନ ଆକାଶ ପରି । ମୁକ୍ତାର ଶୃଙ୍ଖଳା ତୁଷାର ପରି ଶୋଭିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗ ଶୁଭ୍ର ଫୁଲର ଗୁଚ୍ଛରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ । ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଚନ୍ଦନ ଲେପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅଖଣ୍ଡ ଶୋଭାରେ ସୁଶୋଭିତ, ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ରରେ ଶୁଭିତ । ବିବାହ ପାଇଁ ପିନ୍ଧିଥିବା ଭଳି, ଫୁଲର ଭାରରେ ଆକର୍ଷକ, ଲତା-ବଧୁ ସହିତ ଆଲସ୍ୟରେ ଶୋଭିତ, ଏକ ନଗର ନାଗରିକ ପରି ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଉଥିଲା ।