ଏହି ଉପଦେଶରେ ବେଦାନ୍ତର ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁସୃତି ହୋଇଛି । ମନର କଳ୍ପନାକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଆପଣ ଯେତେ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହା ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯିବାରେ ସମର୍ଥ ହୁଅନାହିଁ; କେବଳ ମନର ଗଠନ ଅନୁପସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା, କଳ୍ପନା ହୃଦୟରେ ଶାନ୍ତି ହୋଇଯିବା । ଫୁଲକୁ ସାହାଯ୍ୟରେ ଚିଉଁଥିବାରେ ଅଳ୍ପ ଅସ୍ଥିରତା ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ କଳ୍ପନାକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଏତେ ସହଜ ନୁହେଁ । ଶିଶୁମାନେ ଫୁଲ ଚିଉଁଥିବାରେ ହାତର ଚେଷ୍ଟା ଯଥାଯଥ ହୁଏ, ଏହି କାମରେ ଏହା ଉପଯୋଗୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କଳ୍ପନାକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାରେ ଏହା ସମର୍ଥ ନୁହେଁ । ଯେ କଳ୍ପନାକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଦରକାର, ସେ କଳ୍ପନାକୁ ବିପରୀତ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଅତି ସହଜରେ, ଅଧା ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନଷ୍ଟ କରିପାରିବା । କେବଳ ଚିନ୍ତାର ନିରୋଧ ଦ୍ୱାରା ଜଣେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ, କ’ଣ ଅସମ୍ଭବ? କେଉଁଠି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଅଛି? କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ମନକୁ ଦେଇ, କଳ୍ପନାକୁ ବିଧ୍ୱଂସ କର; ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଉ—ଏହି କାମ କ’ଣ ଅସୁବିଧା ଅଛି? କଳ୍ପନା ଶାନ୍ତି ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଶାନ୍ତି ହୋଇଯାଏ; ବିଶ୍ୱର ଅନୁପମ ଦୁଃଖ ମୂଳରୁ ଶାନ୍ତି ହୋଇଯାଏ । କଳ୍ପନା, ମନ, ଜୀବ, ଚିନ୍ତା, ବୁଦ୍ଧି, ଅନ୍ତଃସ୍କାର—ଏମାନେ କେବଳ ନାମରେ ପ୍ରଭେଦ, ବସ୍ତୁରେ ନୁହେଁ । ମନସିକ ଗଠନ ବିନା, ଏଠାରେ କିଛି ଅଛିନାହିଁ; ସେଇ ମୂଳକୁ ନିଜ ହୃଦୟରୁ କାଟିଦିଅ—ଅନ୍ୟ କିଛି ପାଇଁ ଦୁଃଖ କ’ଣ ଦରକାର? ଯେପରି ବିଶ୍ୱ ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶ ପରି, ସେପରି ଜଗତ ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ; ଏହି ଦୁଇଁଠି ଅସତ କଳ୍ପନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତେଣୁ ଏମାନେ ସମାନ । ସମସ୍ତ କିଛି ଅସଂପୂର୍ଣ୍ଣ, କାରଣ ଏହା ଅସଂପୂର୍ଣ୍ଣରୁ ସ୍ଥିତ; ଜଗତ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା, ତେଣୁ କଳ୍ପନା ଯେଉଁଠି ଚାହେଁ ଶାନ୍ତି ହେଉ । ଯେଉଁଠି ବସ୍ତବତା ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଅନ୍ତଃସ୍କାର କ’ଣ ଆଧାର ରଖିପାରିବ? ଅନ୍ତଃସ୍କାର ଶେଷ ହେଲେ, ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଆସିଯାଏ, ଆଉ କିଛି ରହିନାହିଁ । ଏହିପରି, ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ଅସତ ବୋଲି ଉପେକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; ଏହି କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ—ଏପରି କଲେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖର ଦୂଷିତି ନାହିଁ । ଏହା ଅସତ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କଲେ, ଆସକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ; ଆସକ୍ତି ଶେଷ ହେଲେ, ଆନନ୍ଦ ଓ କ୍ରୋଧ, ଆସିବା ଓ ଯିବା ଉପଜିନାହିଁ । ମନ ଭୁଲରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖର ଏହି ଅସ୍ଥିରତା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଜୀବ, ମନ ଭାବରେ, ତୀବ୍ର ଭାବେ ଚମକେ—ଏହି ଜଗତ ମନର ଏକ ନଗର । ଜଗତରେ, ଅନ୍ତଃସ୍କାରର ପ୍ରଭାବରେ, ମନର ବିକାଶଶକ୍ତି ଭବିଷ୍ୟତ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଏବଂ ଗତକାଳକୁ ଘୁରାଇ ନେଇଯାଏ । ଅସ୍ଥିର ଜୀବ, ନିଜ ଅନ୍ତଃସ୍କାରରେ ଅଶୁଦ୍ଧ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ନିଜରେ ସ୍ଥାପନ କରେ—ହୃଦୟର ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ଚଞ୍ଚଳ ମକଡ଼ି ପରି, ନିଜ ରୂପରେ ଏକ ଅବସ୍ଥା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ । ଦୀର୍ଘ ରୂପ ଧରି, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଛୋଟ ହୋଇଯାଏ; ଏହି ଚିନ୍ତାର ତରଙ୍ଗ, ଜଡ ଓ ନିର୍ଜୀବ, କିଛି ଧରିପାରିନାହିଁ । ଅଳ୍ପ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏମାନେ ବୃଦ୍ଧି ହୋଇ ସମସ୍ତ କିଛି ଜଳାଇଦିଅନ୍ତି; ଏକ ଘାସ ଶଳାରୁ ଆଗ ଦେଖିବା ପରି, ଚିନ୍ତାଗୁଡିକ ଏକ ଚିଙ୍ଗାରେ ତୃଣାଗ୍ନି ପରି ଫୁଟିଉଠନ୍ତି । ଚିନ୍ତା, ଯେଉଁଠି ଜଗତକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରି ଚମକେ, ଅସ୍ଥିର ଓ ଜଡ ସ୍ୱଭାବରେ, ଅଜ୍ଞାନ ତୃଣାଗ୍ନି ପରି । ପୁତ୍ର, ଏହି ନିକଟରେ ହେଲେ ଶୀଘ୍ର ଚିକିତ୍ସା ହୋଇପାରିବ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଅସତ କେବେ ବସ୍ତବ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ । ଯଦି ଚିନ୍ତା ବସ୍ତବ ବୋଲି ଦୃଢ ହୋଇ ରହିଯାଏ, ତେବେ ଚିକିତ୍ସା କଷ୍ଟକର; କିନ୍ତୁ ଏହା ତଥାପି ଅସତ ହେଲେ, ସହଜରେ ନିବାରଣ ହୋଇପାରିବ । ଯଦି ସଂସାରର ଅଶୁଦ୍ଧି ପ୍ରାକୃତିକ ହୋଇଥାନ୍ତା, କଉଳିର କଳା ରଙ୍ଗ ପରି, ତେବେ କିଏ ଏହାକୁ ଦୂର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥାନ୍ତା? କିନ୍ତୁ ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧି ଚାଉଳର ଖୋସା, ପାଗ, ଓ ଫୁସଲା ପରି ଅଛି; ଏହିପରି, ଚେଷ୍ଟା ଓ ମାନବ ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ଏହା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ । ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବରେ ମିଳିଥିବା ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ କୃତ୍ରିମ ହୋଇଯାଏ, କାରଣ ଏହାର ଆନନ୍ଦ ଶକ୍ତି ସଂସାରର ଅଶୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ବିଘ୍ନିତ ହୋଇଯାଏ । ଚାଉଳର ଖୋସା କିମ୍ବା କାଉପର ତୀକ୍ଷ୍ଣତା ଯେପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୂର ହୋଇଯାଏ, ପୁତ୍ର, ତେଣୁ ଜୀବର ଅଶୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୂର ହୋଇଯାଏ । ଚାଉଳର ଅଶୁଦ୍ଧି ପରି ଜୀବର ଅଶୁଦ୍ଧି ଜନ୍ମଜାତ, କିନ୍ତୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଏହାକୁ ଦୂର କରିପାରିବା—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ତେଣୁ, ଦୃଢ ଚେଷ୍ଟା କର । ଏହି ଜଗତ ଭୁଲ କଳ୍ପନା ଓ ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ଅନବସ୍ଥାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଦୀର୍ଘ କାଳରେ ଏହା ବିଲୟ ହୋଇଯାଏ । ଅସତରେ କି ପ୍ରକୃତ ଉପାଦାନ ଅଛି? ଜଣେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କଲେ, ସଂସାରର ସତ୍ତା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ଦୀପର ସାମ୍ନାରେ ଅନ୍ଧାର ଯେପରି ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, କିମ୍ବା ଏକତ୍ୱ ଦେଖିଲେ ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ । ଏହା ତୁମର ନୁହେଁ, ତୁମେ ଏହାର ମାଳିକ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହି ଭ୍ରମକୁ ତ୍ୟାଗ କର, ପୁତ୍ର । ଅସତରେ ମନକୁ ଲଗାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଏହା ବସ୍ତବ ଦେଖାଯାଏ ବୋଲି ମଧ୍ୟ । ଏହି ଭ୍ରମରେ ତୁମର ମନ ଅନବସ୍ଥା ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—"ଏହି ମହିମା ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାରୁ ଚମକେ" ବୋଲି ଭାବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ତୁମେ ଅଛ, ତୁମର ମହିମା ବିସ୍ତାରିତ; ସମସ୍ତ କିଛି ତୁମ ସ୍ୱରୂପର ଏସେନ୍ସ ଭାବରେ ଚମକୁଛି । ଏପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ତାହାର ରାତିର ଆଲୋଚନା ପରେ, ମୁଁ, ରଘୁବଂଶର ଚନ୍ଦ୍ରମା, ମୁଁ ରଘୁବଂଶର ଅନୁସୂତି ଅନୁସାରେ... ଏକ କଦମବ ଗଛର ଶିରାରେ ଗୋଡ଼ ଦେଇ ଥିଲି, ପତ୍ର, ଫୁଲ, ଓ ଲତାର ଭିତରେ ପଡ଼ିଥିଲି, ଜଣେ ମୃଦୁ ଓ ବିନା ବର୍ଷାର ମେଘ ପରି ଉପରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଥିଲି । ସେଉଁଠି ମୁଁ ଦଶୁରାଙ୍କୁ ଦେଖିଲି, ଜଣେ ଶମ ଶୂର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୟାରେ ନିର୍ବିକାର, ଜଣେ ତୀବ୍ର ତେଜରେ ଜ୍ୱଳିଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି । ତାଙ୍କର ଶରୀରରୁ ତେଜର କିରଣ ବିକିରଣ ହେଇ, ଗଛର ନୂତନ ଅଙ୍କୁରକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗରେ ରଖି, ସେଉଁଠି ଏକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉତ୍ତାପ ଦେଇଥିଲେ ।