ଏକ ସମୟର କଥା, ମନ ଅତି ସ୍ୱଳ୍ପ ଭାବରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ସେ ଘନ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ମନ, ଆକାଶକୁ ପୂରଣ କରି, ଏକ ଘନ ମେଘ ପରି ନିର୍ଜୀବ ଏବଂ ଅଚଳ ହୋଇଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ନିଜୁଁ ଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବରେ କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେଠାରେ ଏହା ମନସ୍ତିତି ରୂପେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରିକି ଗୋଟିଏ ବିଜ ଅଙ୍କୁର ହୁଏ। କଳ୍ପନା ନିଜେ କଳ୍ପନା କରିବାର କାର୍ଯ୍ୟ; ଏହା ସ୍୵ତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତିଭାବରେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ବଢ଼ିଯାଏ, ଏବଂ ଏହା କେବଳ ଦୁଃଖକୁ ନେଇଯାଏ, ସୁଖକୁ କେବେ ନୁହେଁ। ତୁମେ କେବଳ ଏକ ଭାବନା ଅଟୁଟ ଅଛ; ଯେପରିକି ସମୁଦ୍ର କେବଳ ପାଣି, ଏହି କଳ୍ପନା ଛାଡ଼ି ତୁମ ପାଇଁ ପୁନର୍ଜନ୍ମ କିଛି ନୁହେଁ। ଏହି ଯାଦୃଚ୍ଛିକ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଉଛ; ଏହା ନିଷ୍ଫଳ ଭାବେ, ମୃଗମରୀଚିକାର ତରଳତା ପରି, ତୁମେ ଅସତ୍ୟରେ ବଢ଼ିଯାଉଛ। ଯେପରିକି କେହି ହଳଦିଆ ଫଳ ଖାଇବାକୁ ଦେଖି ତାହାକୁ ସୁନା ବୋଲି ଭାବିଥାଏ, ସେପରି ଅସତ୍ୟ ଭାବନା ନିଜେ ତୁମ ମନରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ତୁମେ ଅସତ୍ୟରୁ ଜନ୍ମନେଉଛ ଏବଂ ଅସତ୍ୟରେ ବଢ଼ୁଛ; ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଉଦିତ ହୁଏ, ଏହି ଅସତ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ହରାଯାଏ। “ଏହି ମୁଁ, ଏହି ମୋର ଅନୁଭବ, ଯାହା ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ”—ଏପରି ଭାବି ତୁମେ ଅନ୍ତର୍ଭିତ ଭାବେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛ। ବାସ୍ତବରେ, ତୁମେ କେବେ ଜନ୍ମ ନେଉନାହାଁ, ନାହିଁ ଅଛ; ଅସତ୍ୟରୁ କିପରି ଜନ୍ମ ହେବ? ଏହି ଭ୍ରମ ଏବଂ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଅବସ୍ଥିତ। କଳ୍ପନାକୁ କଳ୍ପନା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କୌଣସି ଅବସ୍ଥାରେ ମନ ଅଟକି ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହି ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଯାହା ହେବାକୁ ଥିବ, ତାହା ହେଇଯିବ। କଳ୍ପନାକୁ ଧ୍ଵଂସ କରିବା ପ୍ରୟାସ ଅଧିକ ଦୂରକୁ ଯାଏ ନାହିଁ; କେବଳ ମନସ୍ତିତି ନ ଥିଲେ, ଏହି କଳ୍ପନା ହୃଦୟରେ ଅପସାରିତ ହୁଏ। ଫୁଲ ମସଳା କଲେ କିଛି ଅଶାନ୍ତି ହୁଏପରି, କିନ୍ତୁ ଅନୁପସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ଏହା ସହଜରେ ହୁଏ; କଳ୍ପନା ଧ୍ଵଂସରେ ଏପରି ସହଜ ନୁହେଁ। ଫୁଲ ତୁଳିବାରେ ହାତର ପ୍ରୟାସ ଶିଶୁ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ, ଏହା କିଛି ସାହାଯ୍ୟ କରେ, କିନ୍ତୁ କଳ୍ପନା ମୁଚିବାରେ ନୁହେଁ। ଯାହାକୁ ଧ୍ଵଂସ କରିବାକୁ ହେବ, ସେହି କଳ୍ପନାକୁ ବିପରୀତ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଦ୍ଧ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ବାପିତ କରାଯାଇପାରିବ। ଯେତେବେଳେ କେବଳ ଚିନ୍ତା ବନ୍ଦ ହୁଏ, ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ କ'ଣ ଅସମ୍ଭବ? କିଏ ପାଇଁ କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ରହିବ? ଏହି କଳ୍ପନାକୁ ନିଜ ମନ ଦ୍ୱାରା ଭେଦି ଦେଖ, ମୁଁ କହୁଛି, ଏବଂ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ବସ; ଏଠି କ'ଣ ଦୁର୍ଲଭ? ଯେତେବେଳେ କଳ୍ପନା ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଏହିପରି ଜଗତ ଦୁଃଖର ମୂଳ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। କଳ୍ପନା, ମନ, ଜୀବ, ଚିନ୍ତା, ବୁଦ୍ଧି, ଓ ବାସନା—ଏମାନେ କେବଳ ନାମରେ ଭିନ୍ନ, ତତ୍ତ୍ୱରେ ଏକ। ମନସ୍ତିତି ଛାଡ଼ି ଏଠାରେ କିଛି ନାହିଁ; ଏହି ମୂଳକୁ ହୃଦୟରୁ କାଟିଦିଅ, ଅନ୍ୟ କିଛି ପାଇଁ ଦୁଃଖ କାହିଁକି? ଯେପରିକି ଆକାଶ ଶୂନ୍ୟ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ; ଏହି ଦୁଇଁ ଅସତ୍ୟ କଳ୍ପନାରୁ ଉଦ୍ଭବିତ, ତେଣୁ ଏମାନେ ଏକ। ସମସ୍ତ କିଛି ଅସିଦ୍ଧ, କାରଣ ଏହା ଅସିଦ୍ଧ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି; ଜଗତ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଯେଉଁଠାରେ ଇଚ୍ଛା, ସେଠାରେ ରହିଯିଅ। ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ୟ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ବାସନା କେଉଁଠି ଭିତ୍ତି ନେଇପାରିବ? ବାସନା ଶେଷ ହେଲେ, ସିଦ୍ଧି ଲାଭ ହୁଏ ଏବଂ ଅନ୍ୟ କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିନଥାଏ। ତେଣୁ, ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ଉଦାସୀନ ଭାବେ ଦେଖ; କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ—ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ଲିପ୍ତ ହେବ ନାହିଁ। ଏହାକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କଲେ, ଆସକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ; ଆସକ୍ତି ଶେଷ ହେଲେ, ଆନନ୍ଦ ଓ କ୍ରୋଧ, ଆସିଯିବା ଓ ଯିବା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ। ମନ ମିଥ୍ୟା ଭାବେ ଏହି ସୁଖ-ଦୁଃଖର ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ଜୀବ ମନ ଭାବେ ତେଜମୟ ହୁଏ—ଏହି ସଂସାର ମନର ନଗର। ଏହି ସଂସାରରେ, ବାସନାର ପ୍ରଭାବରେ, ମନର ବିକାଶଶୀଳ ଶକ୍ତି ଭବିଷ୍ୟତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଏବଂ ଅତୀତକୁ ଘୁରାଏ। ଅସ୍ଥିର ଜୀବ, ନିଜ ବାସନାରେ ଅଶୁଦ୍ଧ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ସ୍ଥାପନା କରେ—ଏହି ହୃଦୟର ଅରଣ୍ୟରେ ଏକ ଚଞ୍ଚଳ ବାନର ପରି, ନିଜ ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ। ଦୀର୍ଘ ଆକୃତି ଧାରଣ କରି, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଛୋଟ ହୋଇଯାଏ; ଏହି ଚିନ୍ତାର ତରଙ୍ଗ, ଅଚଳ ଏବଂ ଜଡ, କିଛି ଧରିପାରେ ନାହିଁ। ଏମାନେ କିଛି ଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ ବଢ଼ିଯାଏ ଏବଂ ସବୁକିଛି ଜଳାଇଦିଏ; ଘାସର ତିଆରେ ଅଗ୍ନି ଲାଗିଥିବା ପରି, ଚିନ୍ତା କେବଳ ଏକ ଚିଙ୍ଗାରେ ଦହିଯାଏ। ଚିନ୍ତା, ଯେଉଁଠାରେ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମାତ୍ର ପାଇଁ ତେଜମୟ ହୁଏ; ଏହି ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଜଡ ସ୍ୱଭାବର, ଏକ ମେଘର ଆଗିଆ ପରି। ବେଟା, ଏହା ନିକଟେ ଥିଲେ, ଏହାକୁ ଶୀଘ୍ର ସଂସ୍କାର କରାଯାଇପାରିବ—ଏହି ନେଇ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଅସତ୍ୟ କେବେ ସତ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ। ଯଦି ଏକ ଭାବନା ସତ୍ୟ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଯାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ଚିକିତ୍ସା କରିବା କଠିନ; କିନ୍ତୁ ଯଦି ଏହା ବାସ୍ତବରେ ଅସତ୍ୟ, ତେବେ ଏହା ସହଜରେ ସଂସ୍କାର ହୁଏ। ଯଦି ସଂସାରିକ ଅଶୁଦ୍ଧତା ସ୍ୱଭାବିକ ହେଉଥାନ୍ତା, କାଳି ଖରା ଅଙ୍ଗାର ଭଳି, ତେବେ କିଏ ଏହାକୁ ଅପସାରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ? କିନ୍ତୁ ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧତା ଚାଉଳର ଚାଫ, ତୁଷ ଓ ଭୁସା ପରି ଅଛି; ଏହିପରି ମାନବ ପ୍ରୟାସ ଓ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଧ୍ଵଂସ ହୁଏ। ବେଟା, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ୱଭାବିକ ଭାବେ ମିଳିଥିବା ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ଏହା କୃତ୍ରିମ ହୋଇଯାଏ, କାରଣ ଏହାର ସୁଖ ଶକ୍ତି ସଂସାରିକ ଅଶୁଦ୍ଧତା ଦ୍ୱାରା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ। ଯେପରିକି ଚାଉଳର ଚାଫ କିମ୍ବା ତାମାର ଦାଗ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଅପସାରିତ ହୁଏ, ବେଟା, ସେପରି ମଣିଷର ଅଶୁଦ୍ଧତା ମଧ୍ୟ ଦୂର ହୁଏ। ଜୀବର ଅଶୁଦ୍ଧତା, ଚାଉଳର ଭଳି, ଜନ୍ମଜାତ, କିନ୍ତୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅପସାରିତ ହୋଇପାରେ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ପ୍ରୟାସୀ ହେଉ।